برچسب: گلیم بافی

آشنایی با صنایع دستی قشم

صنایع دستی قشم

آشنایی با صنایع دستی قشم

جزیره قشم بزرگترین جزیره ایران و زیر مجموعه استان هرمزگان است. این جزیره در سال های اخیر مورد توجه گردشگران ایرانی و خارجی قرار گرفته . از اماکن دیدنی جزیره می توان به جنگل‌های حرا، غارهای خوربس، تنگه چاهکوه، دره ستاره‌ها، جزایرناز و غار نمکدان اشاره کرد.

اما قشم که از دوران ساسانیان زندگی در آن رواج داشته است در کنار اماکن و سواحل فوق العاده زیبای خود دارای صنایع دستی اصیل و زیبایی نیز هست.

صنایع دستی قشم بسیار متنوع هستند ,اکثر صنایع این ناحیه با هنرهای دستی شهرهای استان هرمزگان مشترک است و این هنرهای زیبا دست رنج زنان هنرمند جزیره قشم میباشد.

انواع صنایع دستی قشم

  • بادله دوزی
  • خوس بافی
  • کپکاپ سازی
  • لنج سازی
  • حصیر بافی
  • گلیم بافی
  • قالی بافی
  • زری بافی
  • لچک بافی
  • سوند بافی
  • مُشتا 

 

لنج سازی در قشم

یکی از قدیمی ترین صنعت های جزیره قشم لنج سازی میباشد. که در حال حاضر بیشتر لنج های ساخته شده در این جزیره چه از نظر اندازه،حجم,نوع شناور,توسط استادان محلی طراحی میشود و یادگیری فن جلافی(نجاری چوب)یک صنعت کاملا مردانه اس و زنان در ان هیچگونه دخالتی ندارند.

 

لنج سازی در قشم

گلابتون دوزی

به عنوان یک حرفه سنتی و بومی شناخته میشود,در این هنر دوخت طرح های زیباو پر نقش روی پارچه با نوارهای طلایی گلابتون برای زیبایی و تزیین لباس های زنانه استفاده میشود.که بیشتر روی رو سری و شلوارهای محلی بکار می رود و طرح اصلی گلابتون دوزی از لباس های زنان هند و بنگال استفاده شده است .ابزار مورد استفاده گلابتون دوزی:قلاب,کپیه,مواد و چهارپایه یا همان (هاون چوبی )است.

 

گلابتون دوزی در قشم

خوس بافی

خوس بافی را میتوان به عبور دادن نوارهای نقره ایی از لابه لایه پارچه های توری که دارای طرح های دلخواه میباشند را تعریف کرد. در خوس بیشتر نوار نقره ایی را روی روسری که در اصطلاح محلی(جویل فونسی)نام دارد استفاده می کنند.

 

هنر خوس بافی

هنر خوس بافی

سوند بافی

یکی از مهمترین ترین صنایع  دستی این ناحیه و حتی جنوب ایران است برای ساختن سوند از شاخه های برگ دار درخت خرما استفاده میشود.که شاخه برگ دار را با طناب هایی که از برگ درخت خرما ساخته شده است  به هم وصل می کنند و بیشتر برای پوشش های خانه های مسکونی مورد استفاده قرار می گیرد.

 

سوند بافی در قشم

سوند بافی در قشم

گلیم بافی

گلیم های تولیدی قشم توسط زنان بافته میشود که دارای نقش های هندسی رایج و یا نقش های محلی جزیره بوده است. یکی از ویژگی های مهم هنر گلیم بافی در این ناحیه دورو بودن آنهاست ،سبک بودن و کم حجم و به راحتی تا می شوند.

 

گلیم بافی قشم

گلیم بافی قشم

حصیر بافی

در حصیر بافی از برگ های دارای انعطاف و ظریف نخل استفاده میشود،برای اینکه بتوانیم حصیر ها را از لحاظ رنگ متنوع تر کنیم قبل از شروع به بافت انها رادر محلول مواد رنگی ثابت می جوشانند در حصیر بافی نیز میتوان از طرح های هندسی ،گل و یا گیاهان استفاده کرد.

 

حصیربافی در قشم

حصیربافی در قشم

صنایع دستی دریایی

ساختن زینت الات از صدف و سایر بقایای ابزیان از جمله صنایع دستی دریایی قشم است.که در مدل های مختلف مثل:گردنبند،انگشتر،گوشواره،تابلو و اویز است .ساخت مجسمه در اشکال مختلف با استفاده از مرجان ها و سنگهای موجود در سواحل جزیره که هر یک محصولی منحصر بفرد است.

 

صنایع دستی دریایی در قشم

عود سازی

این هنر در قشم طرفداران فراوانی دارد.برای درست کردن یک عوداز نوارهای بارکی از چوب افرا،زیتون و گردو استفاده میشودکه بر اساس طرح های مورد نظرنوارهای باریک را به هم وصل می کنند.

 

هنر عود یا بربط سازی

ثبت جهانی گلیم سوزنی سیرجان

ثبت جهانی گلیم سوزنی سیرجان

گلیم سوزنی سیرجان را بشناسیم

شاخصه اصلی تمام گلیم ها این است که از تار و پود تشکیل شده اند و مانند قالی پرز ندارند. اما هنر گلیم بافی در ایران خود زیرمجموعه های زیادی دارد مانند گلیم هرسین، گلیم لری، گلیم ایل شاهسون و … مسئله ای که گلیم ها از هم جدا می کند و نام های گوناگونی به آن ها می دهد، مربوط به مکانی است که از آن بر می آیند و البته نوع بافت و نقوش آن ها؛ و زمانی که مکان جغرافیایی متفاوت باشد تفکر و سبک زندگی مردمان آن ناحیه نیز متفاوت خواهد بود. این تفاوت های باطنی و ظاهری مناطق گوناگون بر نقوش ذهنی اجرایی شان بر دست بافته ها و همینطور جنس تار و پور و چله ای که به کار می برند نیز تاثیر می گذارد.

گلیم شیرکی پیچ از سیرجان از آن دست زیرانداز هایی است که اغلب و بر طبق عادات سنتی ذهنی بافی می شود؛ به این معنا که هنرمند بافنده از نقشه برای انداختن نقوش استفاده نمی کند.

بهتر از برای اشنایی بیشتر با گلیم سوزنی شیرکی پیچ سیرجان با چند نوع بافت اصلی گلیم ها آشنا شویم:

انواع بافت گلیم

  • بافت متعادل:

همگی با تار و پود در بافت های نازک و کلفت آشنا هستیم و آن را می شناسیم. در بافت متعادل گلیم شاهد بافت ساده ی تار و پود هستیم. در این روش تار و پود از روی یکدیگر رد می شود و به هم بافته می شوند. در این شیوه که اولین و ساده ترین روش بافت است، فاصله ی بین نخ های چله با هم کم است و معمولا تک رنگ می باشند لذا معمولا جنبه ی تزئینی ندارند.

 

بافت متعادل

بافت متعادل

نقشه بافت متعادل

نقشه بافت متعادل

  • بافت پود نما

در بافت پود رو تعداد پود بیشتر از تار است و  رنگ گلیم را پود ها ایجاد می کنند. در این نوع بافت تار ها دیده نمی شوند و پشت و روی گلیم هایی از این دست یکی است یا به اصطلاح دو رو هستند.

گلیم پود نما یا پودرو دو نوع دارد؛ ساده و چاکدار. آنچه تعریف کردیم بافت ساده است؛ اما در بافت پودنمای چاکدار با تغییر رنگ پود بین تارهای چله فاصله ایجاد می شود. در این روش پود به دور آخرین تار از یک رنگ دیگر برمی گردد. در این بافت بدلیل فاصله ای که بین تارهای چله زمان تغییر رنگ می افتد بافت شکلی پلکانی به خود می گیرد.

 

بافت پود نما

بافت پود نما

نقشه بافت پود نما

نقشه بافت پود نما

 

 

 

  • بافت پود نمای متصل

یکی از مشکلاتی بافت پود نمای چاکدار دارد فاصله ای است که بین تارهای چله ایجاد می شود باعث چاکدار شدن بافت می شود. در روش پودنمای متصل این مشکل با پیچیدن پود های رنگ های مجاور به دور تار حل می شود . فاصله و شکافی ایجاد نمی شود.

 

بافت پود نمای متصل

بافت پود نمای متصل

نقشه بافت پود نمای متصل

نقشه بافت پود نمای متصل

 

 

 

 

  • بافت پیچشی

این نوع بافت برای ایجاد نقوش متنوع به کار می رود . اما در این روش علاوه بر تار و پود از نخ های رنگی نیز استفاده می شود همین امر این نوع گلیم را شبیه به قالی می کند. در بافت پیچشی نخ های رنگی به دور تار ها بر اساس الگوهای ریاضی می پیچند و ایجاد نق می کنند. ورنی آذربایجان و شیرکی پیچ سیرجان از این نوع گلیم ها هستند. به این نوع گلیم ها سوماک نیز گفته می شود. برخی مواقع روی آن ها سوزن دوزی نیز می شود که به گلیم های سوزنی معروف هستند.

 

انوع بافت پیچشی- الگو

انوع بافت پیچشی- الگو

انوع بافت پیچشی- الگو

انوع بافت پیچشی- الگو

انوع بافت پیچشی- الگو

انوع بافت پیچشی- الگو

 

ثبت جهانی گلیم سوزنی سیرجان

در سال ۱۳۹۶ به تلاش اهالی میراث فرهنگی کشور و به خصوص سازمان میراث فرهنگی استان کرمان، پس از ثبت ملی گلیم سوزنی سیرجان و شهر شیرجان و به عنوان شهر گلیم، نماینده ی خاورمیانه و غرب آسیای شورای جهانی صنایع دستی (WCC) ، خانم غدا هیجاوی لوح ثبت جهانی گلیم شیرکی پیچ سیرجان را به شهردار این شهر اعطا کردند.

همت و ذوق گلیم بافان کرمانی و تمامی افرادی که در این صنعت فعالیت می کنند به طور مستقیم و غیر مستقیم در این ثبت جهانی ارزشمند سهیم بوده اند. زیرا با تلاش و ذوق این افراد بود که گلیم سیرجان، به عنوان صنایع دستی ای ارزمشند و اصیل زنده ماند و بعد صد ها سال همچنان به دست هنرمندان دختران و زنان این شهر بافته پرداخته می شوند.

این دستاورد، پیش از هر چیز، این شهر را به‌عنوان صاحب اصلی یک رشته از صنایع‌دستی در جهان مطرح می‌کند و در گام‌های بعدی، مزایای بسیار و متعددی برای آن، و در ادامه برای کشور، به‌همراه دارد.

در حال حاضر شهرهای تبریز، اصفهان، لالجین، مشهد و سیرجان به ثبت جهانی رسیده اند و ایران از این جهت در رتبه دوم جهانی پس از چین قرار می گیرد.

 

نشست رسانه ای کارشناسان شورای جهانی صنایع دستی

نشست رسانه ای کارشناسان شورای جهانی صنایع دستی

 

در انتخاب یک شهر به عنوان شهر جهانی صنایع دستی شاخصه های زیر مورد بررسی قرار می گیرند:

  • اطلاعات محصول صنایع‌دستی
  • ارزش محصولات
  • روش‌های آموزش در تولید محصولات
  • وضعیت صنعتگران و هنرمندان
  • برنامه‌های مشارکت‌های خلاقانه
  • نمای کلی شهر
بررسی گلیم شیرکی پیچ سیرجان

بررسی گلیم شیرکی پیچ سیرجان

 

خوشبختانه سیرجان و گلیم شیرکی پیچ از آزمون کارشناسان شورای جهانی صنایع دستی سربلند بیرون آمدند و به ثبت جهانی رسیدند.

 

با ثبت جهانی شاهد پیشرفت هرچه بیشتر این شهر و هنرمندان بافنده ی آن هستیم.

 

ثبت جهانی صنایع دستی مزایایی قابل توجه از لحاظ صادرات و جذب توریست خواهد داشت.

 

مقایسه گبه و گلیم

تفاوت گلیم و گبه چیست؟

تفاوت گلیم و گبه

گلیم و گبه از زیر اندازه های نفیس و اصیل ایرانی هستند که هر از دو از بافته های روستایی و عشایری به شمار می روند. اما اکثرا افرادی که که با انواع زیراندازها آشنایی چندانی ندارند و تفاوت مابین گلیم و گبه را نمی دانند. تفاوت گلیم و گبه در نحوه ی بافت و ظاهر آن ها است. در این مقاله به بررسی برخی از مهم ترین تفاوت های گلیم و گبه می پردازیم.

 

تعریف کلی گلیم

نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک ( پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.

بافت گلیم همیشه در مکان هایی رونق داشته است که مردمان آن منطقه به دامپروری مشغول بوده اند مانند کشور هایی نظیر ترکیه، تبت، نپال و ترکمنستان.

در پیدایش نقوش مختلف گلیم همواره عوامل جغرافیایی نقش بسزایی داشته اند. زنان و مردان هر منطقه با توجه به گستره دید خود و البته نعماتی که از خداوند می خواستند دست به هنرنمایی در بافت گلیم می زدند که می توان گفت تمام آن نقش ها ذهنی بافی می باشد که بدون هیچ نقشه ی از قبل طراحی شده ای آن هنر خلق می شده است.  به عنوان مثال حاشیه لوزی در برخی گلیم ها نشان دهنده حرکت سیال آب رودخانه می باشد و یا نقش هایی شبیه به خورشید که اصطلاحا گل خورشید نامیده می شود نشان از برکت خورشید و باروری خاک دارد. یا مثلا بته جقه های پشت به هم نشان گر قهر و بته جقه های رو به هم نشانگر آشتی و صلح است.

در مطالب قبلی کلوت درباره راههای نگهداری از گلیم صحبت کردیم و گفتیم بهترین راه برای حفظ ارزش و سلامت گلیم چه مواردی است.

گلیم سوزنی شیرکی پیچ

گلیم سوزنی شیرکی پیچ

 

گبه چیست؟

گبه فرشی است با پرز های بلند که صنعت گران این عرصه آن را جدا از قالی می دانند. و دلیل آن را نوع بافت وگره های شل که نتیجه ی آن بلند شدن پرز ها است، بیان می کنند. کلمه گبه ایرانی است و برخی می گویند به معنی خام و زمخت می باشد. گبه یا قالیچه خرسک را فرشی می دانند که توسط افراد ناشی بافته می شود زیرا طرح های آن ساده و معمولا بدون نقشه بافته می شود. اما طی سال های اخیر که از سوی هنرمندان و مردم عادی به این نوع فرش توجه ویژه ای شده است، از گران ترین زیر انداز ها در کنار گلیم های سوزنی به شمار می رود.

نقوش گبه ها اکثرا ساده و به اصطلاح هنر مینیمال هستند. اکثرا ذهنی بافت بر حسب سلیقه بافنده می باشند.

گبه قشقایی

گبه قشقایی

گبه زیر اندازی کاملا ایرانی است که بیشتر در مناطق جنوب غربی توسط عشایر قشقایی بافته می شود. جنس آن از پشم گوسفند و بز است و در بافت آن پود بیشتری به کار می‌رود که تأثیر چشمگیری بر نرمی گبه می‌گذارد. پرزهای بلند و نرمی زیاد گبه از شاخصه های اصلی آن است.

 

مقایسه گبه با گلیم

 

شاخصه

گلیمگبه

اندازه

معمولا زیر ۶ مترمعمولا زیر ۶ متر

جنس

پشم و کرکپشم و کرک

رنگ

طبیعی

طبیعی

نقوشذهنی – نقشه

ذهنی

نوع بافبدون پرز

پرز دار

خاستگاهایران-ترکیه

ایران

 

نگهداری از گلیم

نگهداری از گلیم

روشهای نگهداری از گلیم

گلیم از جمله زیر اندازهایی است که به دلیل بافت حساس و رنگ های طبیعی آن نیاز به مراقبت های ویژه است. نگهداری از گلیم و به طور کلی صنایع دستی داری مانند گلیم و جاجیم و زیلو و یا منسوجات سنتی مانند چادر شب بافی، ابریشم بافی و … دارای اهمیت است و باید به روش های اصولی صورت گیرد. در ادامه با برخی از اصول شستشو و نگهداری از گلیم آشنا می شوم.

 

شستشوی گلیم

زیرانداز های مانند فرش و گلیم به دلیل جذب آلودگی بیشتر از محیط نیاز به شستشوی سالیانه دارند. گلیم ها از آنجا که دستباف هستند و الیاف آن ها با استفاده از رنگ های طبیعی رنگ آمیزی شده اند دارای ظرافت هایی هستند که باید به هنگام شستشو مواظب آن ها باشیم.

  • قبل از شستشو گلیم را خاک روبی کنید
  • از اب گرم استفاده نکنید (برای جلوگیری از رنگ دهی الیاف)
  • از مواد شسشتوی غیر قلیایی استفاده کنید
  • مانند پودر لباسشویی دستی یا شامپو فرش
  • از برس های زبر شستشوی فرش استفاده نکنید زیرا به بافت و گره ها آسیب می رساند (بهتر است برای شستشو از پارچه های زخیم استفاده نمایید)
  • آبگیری را کامل انجام دهید
  • گلیم را بعد از شستشو لوله نکنید برای ساعتی بعد از آبگیری آن را در همان حال بر سطح صاف بگذارید
  • بعد از گذشت یک ساعت گلیم را پهن کنید تا خشک شود

 

شستشوی گلیم

شستشوی گلیم

نگهداری از گلیم

  • از تابش مستقیم آفتاب به آن ها جلوگیری کنید و هر چند وقت یکبار جای قرارگیری آن را تغییر دهید
  • اگر تمایل دارید گلیم را جمع کرده و در جایی نگه دارید برای جلوگیری از بید زدگی و حجوم حشرات پارچه ای سفید و نخی روی آن پهن کنید سپس نفتالین پودر شده را روی آن بپاشید و بعد گلیم را به شکل لوله ای بپیچید.
  • اگر در مناطق مرطوب زندگی می کنید و گلیم شما دچار بید زدگی یا همان حجوم حشرات و تخم گذاری شان شده می توانید روش های زیر را انجام دهید:
    • گلیم را به پشت در معرض آفتاب قرار دهید (زیرا تخم حشرات در میان گره های فرش و گلیم خانه می کند)
    • گلیم را در سرمای ۲۰ تا ۳۰ درجه زیر صفر قرار دهید
    • استفاده از توتون و تنباکو (که از روش های قدیمی است، اما امکان دارد رنگ توتون و تنباکو به قسمت های روشن فرش یا گلیم برسد)
    • هر شش ماه یکبار فرش و گلیم در معرض هوا قرار گیرد (اگر به دلیل سنگین بودن امکان جابجایی نداشید می توانید در منزل در و پنجره ها را به روی فرش و گلیم خود باز بگذارید)

 

بهتر است شستشوی گلیم و فرش دستباف را به دست متخصصین این کار بسپارید؛ زیرا رنگ های طبیعی و رنگ کاری سنتی شان، احتمال رنگ دادن آن ها را بیشتر می کند.

جاجیم بافی

جاجیم بافی و پلاس بافی

هنر جاجیم بافی

جاجیم و جاجیم بافی از صنایع دستی اصیل و روستایی ایران و ترکیه به حساب می آید. جاجیم فرشینه ای است پشمی و گاهی پنبه ای یا حتی در موارد تزئینی ابریشمی که از نخ های رنگین بافته می شود. از مهم ترین مشخصه های جاجیم فرم راه راه آن است. جنس اصلی این فرشینه پشم و کرک است که با دستگاه نساجی افقی بافته می شود.

هنر جاجیم بافی

هنر جاجیم بافی

جاجیم بافی در ایران

این دست بافته های رنگین در ایلات آذربایجان و کردستان و کرمانشاه ایران، توسط زنان روستایی بافته می شود. پراکندگی جغرافیایی مکان بافت جاجیم نشان می دهد که این دست بافته ی پشمین مختص مکان های سرد و کوهستانی است؛ زیرا پشم گوسفند از مرغوب ترین الیاف برای جلوگیری از نفوذ سرما به بدن انسان است. از موارد مصرف آن، صرف نظر از نقش فرش بودن ، به جُل اسب، رو انداز رختخواب و بالاپوشی برای جلوگیری از نفوذ سرما می توان اشاره کرد.

زن بافنده ی جاجیم. در منطقه ارسباران (آذربایجان) و کارگاه جاجیم بافی اش که آن را در فضای باز گسترانیده است.

زن بافنده ی جاجیم. در منطقه ارسباران (آذربایجان) و کارگاه جاجیم بافی اش که آن را در فضای باز گسترانیده است.

طبیعتا نمی توان زمان دقیقی را برای شروع بافت جاجیم در نظر گرفت اما آنچه از شواهد بر می آید این است که این هنر خانگی از حدود ۷۰۰ سال پیش در ایران رواج داشته است. گواه این مدعا نقاشی ای مروبط به قرن ۱۴ میلادی است که پارچه یا فرشی شبیه به جاجیم در تصویر ان دیده می شود.

 

شیوه و کارگاه بافت جاجیم

کارگاه بافت جاجیم مانند بسیاری از گلیم ها افقی و بر روی زمین است. در این کارگاه بافنده بر زمین می نشید و بعد از آماده کردن نخ های رنگین از جنس پشم، کرک و یا پنبه، چله کشی می کند. چله همان تار است که در “جاجیم­بافت” به رنگ های مختلف است. این بافت برخلاف بسیار از گلیم ها تارنما است و پود ها در پشت آن پیدا هستند. همین امر باعث می شود تا رنگ های جاجیم همیشه به صورت راه راه باشد زیرا تارها رنگین هستند و به صورت عمودی چله کشی می شوند. به این طرح در تمام بافت های ایران از قبیل قالی، گلیم بافی، ترمه دوزی و … “محرمات” می گویند .

جاجیم بافی در ایران

جاجیم بافی در ایران

در حال حاضر متاسفانه پارچه هایی مشابه با نخ های پلی استر به وسیله ماشین های نساجی به بازار عرضه می شوند که هیچ کدام از خصیصه های اصیل جاجیم را ندارند. اگر هم از نخ های پشمی استفاده شود به کمک ماشین های نساجی بافنده می شوند و حمایتی از بافنده های روستایی و دست بافته های شان نمی شود. این عدم حمایت لطمه ای بزرگ به اقتصاد خانوار های روستایی بافنده وارد می کند که آن را وادار به ترک بافت و حتی ترک وطن می کند.

 

پلاس بافی

پلاس دست بافته ای بسیار شبیه به گلیم است اما ساده تر و بر روی دار افقی بافته می شود. پلاس نسبت به گلیم درشت بافت تر  است.  ظاهر این دست بافته، در بیشتر مواقع مانند جاجیم راه راه یا همان محرمات می باشد و تفاوت آن این است که در جاجیم خطوط عمودی هستند و در پلاس افقی

پلاس بافی

پلاس بافی

در پلاس تارهایی که چله کشی می شوند رنگی نیستند که همین امر باعث تفاوت آن با جاجیم می شود. بافنده تارهای بدون رنگ پشمی را به سردار و زیر دار (دو میله چوبی افقی در دار بافندگی) می پیچد و با کمک پود های رنگی از جنس پشم و گاهی پارچه های مستعمل بریده شده، به نقش زدن می پردازد. پلاس از لحاظ طرح و نقش بسیار ساده تر و ابتدایی تر از جاجیم می باشد.

لر های بختیاری، ساکنان خراسان شمالی، روستاییان ترکمن از جمله بافندگان اصلی پلاس در ایران هستند.

 

هنر پلاس بافی در ایران

هنر پلاس بافی در ایران

پلاس در زبان و ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی بسیاری از شاعران و نویسندگان گاه برای ملموس کردن هر چه بیشتر محتویات داستان و شعر خود از لوازم مورد استفادهدر منازل افراد در زمان معاصر خود استفاده می کردند. پلاس نیز به عنوان دست بافته ای ساده که مردمان عادی از آن بهره می بردند از این قاعده مستثنا نیست و در اشعار شاعری چون فردوسی چندین بار مورد استفاده بوده است. مانند ابیات زیر از فردوسی

یکی خانه بگزین که دارد پلاس                خداوند آن خانه را دارد سپاس  فردوسی

 

 

و یا این بیت از سعدی:

زاهدی در پلاس پوشی نیست                 زاهد پاک باش و اطلس پوش   سعدی

 

پلاس در اصطلاحات زبان فارسی نیز جایگاهی دارد:

جُل و پلاس”  را مطمئنا یا خودتان و یا مخطبان تان استفاده کرده اید. جل گستردنی ای پشمین است که بر اسب یا چهارپایی دیگر می اندازند . له آن زین­پوش نیز می گویند. پلاس نیز همین فرش ساده است که از نظر مادی نسبت به گلیم و قالی کم ارزش تر است.

“جل و پلاس” به متعلقات بی ارزش انسان در زندگی اشاره دارد.

 

درباره جاجیم در ویکیپدیا بخوانید

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان

چرا شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان مهم است

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان برای آن دسته از افرادی که علاقه به صنایع دستی و گلیم دارند بسیار مفید است همیشه شخصی بهترین خرید صنایع دستی را دارد که خود قدرت شناخت آن را داشته باشد، تصور کنید شما با هدف خرید گلیم شیرکی پیچ به سمت بازار می‌روید اگر اطلاعاتی از انواع طرح های گلیم، جنس گلیم، وزن گلیم و… نداشته باشید به طور یقین در هنگام خرید مشکلی برای شما وجود می آید مگر اینکه از فروشگاههای صنایع دستی معتبری خرید خود را انجام دهید.

خرید در بازار قالی و گلیم

وارد خانه هر ایرانی که شوید، قطعا قطعه ای فرش، گلیم، جاجیم و یا نوعی از زیر انداز پرزدار و بدون پرز را خواهید دید. اکثر ایرانی ها نسبت به فرش یا همان قالی شناخت نسبتا خوبی دارند و هنگام خرید به جنس، نخ استفاده شده، تراکم گره ها، نقوش قالی و … توجه ویژه نشان می دهند.

اما در این بین افرادی هستند که تفاوت بین گلیم و قالی و جاجیم و … را نمی‌دانند. پس هنگام خرید امکان دارد جاجیم را به عنوان گلیم خریداری نمایند. خود گلیم به تنهایی بسته به مکانی که از آن می آید، جنس تار و پود و چله و نقوش انواع متفاوتی دارد. قبل از هرچیز باید بدانیم گلیم چیست.

گلیم چیست؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد و آن را بافته ای تخت و پودنما می‌نامند. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک (پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.  در این مقاله قصد داریم تا هر چه بیشتر با یکی از مرغوب ترین انواع گلیم یعنی گلیم شیرکی پیچ سیرجان آشنا شویم.

 

گلیم شیرکی پیچ سیرجان را بهتر بشناسیم

گفتیم که شاخصه اصلی تمام گلیم‌ها این است که از تار و پود تشکیل شده اند و مانند قالی پرز ندارند. اما گلیم در ایران خود زیرمجموعه های زیادی دارد مانند گلیم هرسین، گلیم لری، گلیم ایل شاهسون و … مسئله ای که گلیم ها از هم جدا می کند و نام های گوناگونی به آن ها می دهد، مربوط به مکانی است که از آن بر می آیند و البته نوع بافت و نقوش آن ها؛ و زمانی که مکان جغرافیایی متفاوت باشد تفکر و سبک زندگی مردمان آن ناحیه نیز متفاوت خواهد بود. این تفاوت های باطنی و ظاهری مناطق گوناگون بر نقوش ذهنی اجرایی شان بر دست بافته ها و همینطور جنس تار و پور و چله ای که به کار می برند نیز تاثیر می گذارد.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست زیرانداز هایی است که اغلب و بر طبق عادات سنتی ذهنی بافی می شود؛ به این معنا که هنرمند بافنده از نقشه برای انداختن نقوش استفاده نمی کند.

در ادامه می خواهیم هرچه بیشتر با جنس، نحوه بافت و نقوش گلیم شیرکی پیچ آشنا شویم.

گلیم ایرانی

گلیم ایرانی

جنس و بافت گلیم شیرکی پیچ

هرکه اندکی با گلیم آشنا باشد می داند که تار و پود گلیم از پشم است، و این پشم را از چهارپایانی چون گوسفند و بز می چینند؛ و البته باید به این امر آگاه باشیم که گلیم مانند قالی پرز ندارد. این مشخصه ها مربوط به تمام گلیم هاست. چیزی که گلیم های متفاوت را از هم جدا می کند نقوش و نحوه ی بافت آن ها است.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست گلیم هایی است که نام آن به دلیل بافت منحصر به فردش بر آن گذاشته شده است. برخلاف سایر گلیم ها که نام ایل و شهر خود را به خود می گیرند. دلیل این نام گذاری (شیرکی پیچ) نیز تاباندن خامه رنگی به دور نخ های تار (چله) است که در گویش عشایر به آن گلیم پیچ نیز گفته می شود. نام شیرکی پیچ از آن رو توسط عشایر بر آن گذاشته شده است که شریکی پیچیدن ۲ تار با هم گره ها را تشکیل می دهد. البته عده ای بر این باورند که دو نفر به طور شریکی این گیلم را می بافند تا استحکام آن بیشتر شود.   در گلیم شیرکی پیچ بر خلاف سایر گلیم ها پود تنها نقش اتصال تار ها را دارد و نقشی در ایجاد نقوش گلیم ندارد.

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

نقوش گلیم شیرکی پیچ

برخلاف دیگر گلیم های ایرانی که تنها از نقوش هندسی بهره می برند، در گلیم های شیرکی پیچ علاوه بر نقوش هندسی ظریف، از نقوش گِرد ماننده منحنی ها و گل ها استفاده می شود تا هرچه بیشتر بر زیبایی این گلیم بیافزاید. حاشیه های گلیم شیرکی پیچ اغلب متشکل یک شکل هندسی مکرراند که بین دو خط موازی قرار دارند و دور تا دور کار کشیده می شوند. متن گلیم اگر کل کار راه راه نباشد، می تواند دارای یکی از گل های زیر باشد:

گل طرح کشمیری

موسی خانی

سماوری

حشمتی

گلدانی یا درختی

 

اما بیشتر گلیم های شیرکی پیچ موجود دارای طرحی راه راه یا شبیه محرمات هستند. یعنی شامل ردیف های عمودی یا افقی می  باشند که در هر ردیف ریز نقش های سنتی گلیم موجود است. این ردیف ها می توانند در حالتی متقارن در دو سوی گلیم تکرار شوند و یا هر ردیف تنها یک بار اجرا شود.

 

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

گلیم فرش چیست

گاهی بافندگان گلیم و قالی را با هم می آمیزند و حاصل آن هنری به نام گلیم فرش می شود. از آنجا که قالی بافتی پرزدار و گلیم بدون پرز است، گلیم فررش ها معمولا نقش برجسته هستند که زیبایی منحصر به فردی دارد. حال اگر این زیرانداز تلفیقی، از گلیم شیرکی پیچ . قالی کرمان به دست آمده باشد زیبایی آن به دلیل ریز بافت و نقش بودن دو چندان خواهد شد.

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

شاخصه های ظاهری گلیم شیرکی پیچ برای تشخیص

زمانی که به بازار گلیم برای خرید می‌روید، اول از همه چیز باید گلیم را بشناسید و سپس با انواع آن آشنا باشد. (در بلاگ صنایع دستی کلوت مقاله ای در مورد هنر گلیم بافی نوشته شده که میتوانید آن را هم مطالعه نمایید).

اما چگونه می توان گلیم شیرکی پیچ را شناخت؟

نقوش ظریف و پرکار

در نگاه اول معمولا گلیم های شیرکی پیچ دارای نقوشی پُر و ریز هستند. گلیم های شیرکی پیچ دارای جزییات زیادی هستند و بیشتر شان از طرح های تلفیقی برای جزئیات استفاده می کنند. بافت گلیم سوزنی ریز و یکنواخت است و در پشت آن  می توان گره ها را مشاهده کرد. گلیم شیرکی پیچ برخلاف دیگر گلیم ها پودنما نیست و در پشت آن می توان تمام پود ها را دید.

وزن  و تراکم

هنگامی که گلیم را در دست می گیرید وزن آن برخلاف جاجیم یا دیگر گلیم ها، تقریبا مانند قالی زیاد است. این نوع گلیم تنها گلیمی در جهان است که به صورت متقارن و گره دار بافته می شود.  گلیم شیرکی پیچ بر خلاف جاجیم یا مثلا گلیم شاهسون دو رو نیست و بیشتر به عنوان زیرانداز استفاده می شود. در حالی که آن هایی که دو رو هستند معمولا از بافتی سبک تر برخوردارند تا از آن ها بتوانند به عنوان رو انداز و یا کیف و … نیز استفاده کنند.

جنس و رنگ

تمام گلیم های شیرکی پیچ از پشم مرغوب تولید می شوند. بعضا مشاهده می شود آن ها از جنس کُرک می باشند. گفتنی است به نرم ترین قسمت پشم گوسفند که پشم زیر گردن و بغل آن است کُرک گفته می شود. که لطافت زیادتری دارد.

همیشه در خرید گلیم یا هر کالای دیگری باید بدانیم بافنده یا فروشنده کیست؟ آیا کیفیت کالای خود را تضمین می کند ؟ پس بهتر از فروشگاه ها و یا شرکت های معتبر که در این زمینه فعالیت می کنند خریداری کنید تا همواره پاسخگوی نیاز شما باشند.

 

 

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی از زیباترین هنرهای دستی ایران به حساب می آید، واژه گلیم از لغت ترکی کلی (kili) که در ترکیه به معنای پشم یا مو گرفته شده است. البته با نام جاجیم نیز که از زبان ارمنی و کلمه ی گاگیم (به معنای پشم گوسفند) گرفته شده است. قابل قیاس است. در فرهنگ معین گلیم این چنین تعریف شده است : ” نوعی فرش که از پشم بافند ” و در  هخدا نیز نوشته شده ” پوششی معروف که از موی بز و گوسفند بافند.”

گلیم چیست و نقوش آن از چه سرچشمه می گیرد؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک ( پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.

هنر گلیم بافی همیشه در مکان هایی رونق داشته است که مردمان آن منطقه به دامپروری مشغول بوده اند مانند کشور هایی نظیر ترکیه، تبت، نپال و ترکمنستان.

در پیدایش نقوش مختلف گلیم همواره عوامل جغرافیایی نقش بسزایی داشته اند. زنان و مردان هر منطقه با توجه به گستره دید خود و البته نعماتی که از خداوند می خواستند دست به هنرنمایی در بافت گلیم می زدند که می توان گفت تمام آن نقش ها ذهنی بافی می باشد که بدون هیچ نقشه ی از قبل طراحی شده ای آن هنر خلق می شده است.  به عنوان مثال حاشیه لوزی در برخی گلیم ها نشان دهنده حرکت سیار آب رودخانه می باشد و یا نقش هایی شبیه به خورشید که اصطلاحا گل خورشید نامیده می شود نشان از برکت خورشید و باروری خاک دارد. یا مثلا بته جقه های پشت به هم نشان گر قهر و بته جقه های رو به هم نشانگر آشتی و صلح است.

نمایی از یک گلیم

نمایی از یک گلیم

تاریخچه هنر گلیم بافی

آدمی همواره در پی ساختن لوازمی بود که بتواند با استفاده از آن ها زندگی را بر خود آسان تر کند. پوشش جسم نیز از آن موارد است. بشر پس از آن که به دامپروری روی آورد کم کم به استفاده از پوست و موی آن نیز ترغیب شد. به تدریج با ابداع لوازم نخ ریسی پشم بز ها و گوسفندان را ریسیدند و با ” بافت” آن به تهیه انواع گوناگون پارچه و گلیم روی آوردند. اما قدیمی ترین زیراندازی که توسط باستان شناسان کشف شده “قالی پازیریک” نام دارد که حدود هفتاد سال پیش در دره پازیریک واقع در سیبری یافت شده است و عمر آن را حدود ۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده اند که در حال حاضر در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ نگهداری می شود.

قالی پازیریک

قالی پازیریک

اما دیرینه شناسان ایرانی هنر گلیم بافی را به پیش تر از این تاریخ نسبت می دهند؛ گفته می شود پیش از دوران هخامنشیان زیر انداز هایی از جنس پشم گوسفند باقته می شده است اما نمونه ای از آن در دسترس نیست. اما قدیمی ترین پارچه ای که پیدا شده است مربوط به جنوب شرقی دریای کاسپین در حومه مازندران امروزی است که عمر آن به حدود شش هزار سال پیش باز می گردد.

کاربرد های هنر گلیم بافی

از گذشته تا به امروز بیشترین کاربردی که بافته های دست بشر (غیر از لباس) داشته است به عنوان زیرانداز بوده است و همچنین از این بافته های ضخیم به عنوان پوشش اسب (جل اسب) استفاده می شده است. در برخی منابع آمده است که گلیم خاصیت درمانی دارد. به عنوان مثال از انجا که در بافت آن از الیاف طبیعی استفاده می شود می تواند الکتریسیته ساکن را از بدن انسان جدا  کند. همچنین به خصوصیت دیگری اشاره شده است و آن جلوگیری از ترک خوردن پاشنه ی پای انسان است.

انواع گلیم

گلیم ها با توجه به منطقه جغرافیایی تولید آن ها دارای تفاوت هایی در جنس نخ و نقوش آن میباشد. در ایران  در بافت گلیم تنوع بسیار زیادی است که باعث شده است گلیم نام های مختلفی به خود بگیرد.

– گلیم ایل شاهسون

– گلیم لری

– گلیم هرسین

– گلیم بلوچ

– گلیم خمسه

گلیم ایل شاهسون

این نوع گلیم از طرح های هندسی شکسته با رنگ های ملایم مانند سبز، صورتی و آبی تشکیل شده است. در این نوع بافت حاشیه باریک است و طرح زمینه دارای نوار های پهن افقی می باشد. یکی از کاربرد های مهم آن جل اسب است که باری پوشش چهارپایان از آن استفاده می شود. در تصویر نمونه ای از گلیم ایل شاهسون را مشاهده می کنید. روش بافت گلیم شاهسون مانند سوماک است، که در آن پود ضخیم است و بر خلاف بقیه گلیم ها که در آن ها از پود برای نقش انداختن استفاده می شود در سوماک و البته گلیم شاهسون پود قابل مشاهده نیست.

گفتنی است ایل شاهسون یکی از بزرگترین ایل های ایرانی است که در شمال غربی ایران ساکن اند.

گیم ایل شاهسون

گیم ایل شاهسون

گلیم لری

گلیم لری یا سرانداز ، نقوش این نوع گلیم نیز برگرفته از طبیعت اطراف بافنده الهام گرفته شده اند مانند گل برفی، چهارتکه، گل خورجین و… یکی از نکات مهم این نوع گلیم آن است که بافنده طرح مورد نظر را از پشت گلیم می اندازد و در تمام مدت بافتن پشت کار می نشیند. از دیگر شاخصه های گلیم لری سادگی و خلوت بودن نقوش آن است.  بهترین و مستحکم ترین بافت آن نیز به عنوان خورجین جهت نگهداری اثاثیه خانه استفاده می شود.

گلیم لری

گلیم لری

گلیم هرسین

گلیم های اصیل همگی از بافتی ذهنی برخوردارند که گلیم هرسین نیز از این قاعده مستثنا نیست. نقوش فشرده و تیره رنگ و اشکال هندسی از ویژگی های اصلی گلیم هرسین می باش. رنگ های اصلی آن سرمه ای، قرمز و نارنجی است. در حاشیه این نوع از گلیم از پشم بز به دلیل خاصیت ضد بید بودن آن استفاده می شود.

گلیم هرسین

گلیم هرسین

 

گلیم شیرکی پیچ

یکی از زیبا ترین  و مرغوب ترین انواع گلیم شیرکی پیچ است که در منطقه سیرجان و بافت کرمان بافته می شود. از ویژگی های منحصربه فرد این نوع گلیم این است که در این نوع بافت نیز مانند سوماک پود نقشی در بافت نقش ندارن و فقط وظیفه آن اتصاد خامه و تارها به یکدیگر است. در این شیوه ی بافت تار یا چله نسبت به گلیم فشرده تر  هستند. شیرکی پیچ از نظر ظرافت کار بسیار شبیه به قالی است. با این تفاوت که مانند قالی پرز ندارد و زیبایی و اصالت گلیم را به خوبی حفظ کرده است. رنگ های گلیم شیرکی پیچ معمولا پخته و متمایل به تیره هستند ( اگرچه امروزه جهت مصارف تجاری رنگ های دیگری نیز در بافت آن ها به کار می شود). رنگ های طبیعی جهت بافت گلیم شیرکی پیچ را از مواد زیر تهیه می کنند:

قرمز لاکی(روناس ، خشخاش، گیلاس و قرمزدانه) رنگ آبی (نیل و پوست بادمجان) رنگ زرد(زعفران، زردچوبه و پوست انار) رنگ نارنجی (نخ رنگ روناسی را در جوشانده پوست انار می زنند) رنگ سبز تیره (برگ گردو، زرد+نیل) رنگ قهوه ای(طبیعی، تنباکو، پوست گردو، برگ بنه) رنگ مشکی(طبیی، پوست گردو).

گلیم شیرکی پیچ

گلیم شیرکی پیچ

اساتید گلیم بافی

اساتید برجسته گلیم بافی مردمان روستایی و ایل نشین ایرانی هستند. در ایلات و روستاهای ایران اکثرا زن ها مسئولیت بافت زیر انداز و روانداز ها را بر عهده داشته اند و بدیهی است این میزان زیبایی در نقوش از ذهن زیبایی زنانی با روح بزرگ سرچشمه گرفته است. امروزه گلیم ها در بسیاری از کارگاه های فرش و گلیم بافی بافته می شود؛ که البته صنعتی است که نیاز به حمایت و توجه دارد. گرچه در دنیای مدرن امروز نیز جای خود را در خانه های ایرانی دارد.

جهت بازدید از محصولات گلیم و گلیم سوزنی کلیک نمایید.