برچسب: فیروزه کوبی

پل خواجو اصفهان

صنایع دستی اصفهان را بهتر بشناسید

کدام یک از صنایع دستی اصفهان را می شناسید؟

صنایع دستی اصفهان نماد هویت، فرهنگ و تمدن ایران است؛ این سخن را از آن رو به زبان می آوریم که هنر و فرهنگ یک جامعه از شاخصه های پیشرفت و تفکر در آن جامعه است؛ و صنایع دستی اصفهان نیز به خوبی نشان داده اند که می تواند نماد های فرهنگی ایران باشند.

شما تا چه میزان با این صنایع آشنایی دارید؟چه تعداد از آن ها را به اسم می شناسید و از هر کدام تا چه حد شناخت دارید؟ در این مقاله سعی می کنیم نام مهم ترین هنر های سنتی اصفهان را معرفی و به تفسیر کوتاهی از هر کدام بپردازیم.

چرا صنایع دستی در اصفهان به وفور پیدا می شود؟

قبل از اینکه به نام بردن از این هنر ها و صنایع بپردازیم بهتر است کمی از اصفهان بگوییم و دلیل این همه انباشتگی هنر ها را در این شهر بررسی ای اجمالی کنیم:

اصفهان در دوره حکومت صفویان از سال ۱۰۰۷ هر.ق پایتخت ایران بود و این شرایط تا سال ۱۱۳۵ و سقوط سلسله صفویان ادامه داشت. صفویان مردمانی صلح طلب و هنر دوست بودند. معمولاً در ایران، خاندان پادشاهی و افراد طبقه‌های بالای اجتماعی متقاضی آثار هنری بوده‌اند و به شکوفایی آن کمک می‌کردند. پادشاهان صفوی نیز از این قاعده مستثنا نبودند و برخی‌شان مانند شاه تهماسب یکم و سام میرزا خود هنرمند بودند و به هنر ارج بسیاری می‌نهادند.

می توان گفت تمامی صنایع دستی اصفهان در این دوره به اوج شکوفایی خود رسیدند. در ادامه سعی می کنیم با بیشتر آن ها آشنا شویم:

  1. خاتم کاری
  2. میناکاری
  3. قلمزنی
  4. قلم کاری
  5. فیروزه کوبی
  6. کاشی کاری

 

خاتم کاری

یکی از زیبا ترین صنایع دستی ایرانی که امروزه بیشتر در اصفهان پیدا می شود خاتم کاری است. که به آن اصطلاحا هنر موزاییک چوب نیز می گویند. علاوه بر اصفهان شیراز نیز هنرمندان خاتم کار بسیاری دارد. این هنر به مانند بسیاری از هنرهای دیگر در دوران صفوی و به سبب حمایت های هنردوستانه ی شاه عباس به اوج رونق خود رسید.

خاتم کاری اصفهان

خاتم کاری اصفهان

میناکاری

هنری که حتی از شنیدن نام آن یاد اصفهان به ذهن می آید. میناکاری هنر لعاب و نقاشی روی سطح فلز است. این هنر سابقه ای در حدود پنج هزار سال دارد. میناکاری به سه روش انجام می شود:

  • مینای خانه بندی (مینای ملیله)
  • مینای زمینه برجسته (حکاکی)
  • مینای نقاشی

میناکاری اصفهان

قلمزنی

یکی از قدیمی ترین زیر شاخه های هنر فلزکاری هنر قلمزنی روی فلز است که اکثرا  فلز مس را برای این کار انتخاب می کردند و می کنند. استفاده از مس در ایران به حدود چند هزار سال پیش برمی گردد.

قلمزنی به دو شیوه مشهور است؛ سبک تبریز و سبک اصفهان انجام می شود.  در سبک تبریز برای ایجاد نقوش بر سطح سرد فلز از فشار مچ بر روی قلم و سپس بر روی فلز استفاده می شود. از این رو حکاکی ها در این روش از عمق کم تری برخوردارند. اما در سبک اصفهان از چکش برای فشار آوردن بر روی قلم برای ایجاد نقش استفاده می شود؛ پس نقوش به صورت عمیق بر فلز ایجاد می شوند.

قلمزنی اصفهان

قلمکاریقلمکاری یا چاپ مهری، هنری است که سابقه ای حدودا ۸۰۰ ساله در ایران دارد. در قلمکاری باید از پارچه های پنبه، ابریشم، کتان، چلوار و کرباس استفاده کرد. در پارچه های قلمکار هرچه تغداد رنگ ها بالاتر باشد، بدین معنا است که تعداد مهرها و بالطبع تعداد افرادی که روی آن وقت گذاشته اند بیشتر است.

قلمکاری اصفهان

قلمکاری اصفهان

فیروزه کوبی

هنر موزاییک فیروزه بر سطح فلزاتی از قبیل برنج نقره و مس است. فیروزه کوبی در مشهد ابداع شد اما در اصفهان به اوج رسید و قدمت آن به ۶۰ تا ۷۰ سال پیش بر می گردد. فیروزه کوبی سه مرحله دارد:

  • زرگری
  • فیروزه کوبی
  • پرداخت گری
فیروزه کاری اصفهان

فیروزه کاری اصفهان

کاشی کاری

کاشی کاری (یا همان آجر لعابی) مانند سفالگری از اصالت و قدمت زیادی برخوردار است. از اساتید معاصر این رشته از هنر ایرانی می‌توان از استاد علی پنجه پور اصفهانی نام برد. یکی از آثار ایشان گلدسته‌های حرم حضرت زینب  در کشور سوریه است. کاشی کاری انواع گوناگونی دارد:

  1. کاشی کاری معرق
  2. کاشی کاری مَعقِلی
  3. کاشی کاری مشبک
  4. کاشی کاری هفت رنگ
  5. کاشی کاری مقرنس

 

کاشی کاری اصفهان

کاشی کاری اصفهان

هنر فیروزه کوبی

فیروزه کوبی هنری اصیل

هنر فیروزه کوبی

فیروزه کوبی یکی از جدیدترین هنرهایی است که به تازگی با بهره گیری از فیروزه و هنر چیدن این سنگ های قیمتی و پرداخت آنها را فیروزه کوبی می گویند در این هنر چندین مشخصه مهم وجود دارد تا بتوان بهترین و زیباترین اثر هنری را ایجاد کرد،این هنر به طور کلی از صنایع دستی های شهر خاصی نیست ولی در حال حاضر شهر اصفهان از فعالان این هنر به حساب می آید.

فیروزه چیست؟

یکی از زیباترین و شناخته شده ترین سنگ های زینتی است که طی فرایند های شیمیایی گوناگون و طی سالیان پدید می آید. نام علمی یا همان فرمول شیمیایی آن آلومینوفسفات آبدار مس است. در لغت نامه دهخدا از فیروزه چنین تعریف شده است:

“فیروزه ،پیروزه . فیروزج . یکی از سنگهای آذرین که ترکیب آن عبارت از فسفات هیدراته آلومینیوم طبیعی است و وزن مخصوصش بین ۲/۶۲ تا ۲/۸۳ است و سختی آن مساوی شیشه یعنی برابر با  ۶ است . فیروزه به مناسبت رنگ آبی درخشانی که دارد در شمار سنگهای گرانبها شناخته میشود. همیشه بی شکل است و در حالت طبیعی رگه های قهوه ای یا سفید مشاهده میشود. شکست فیروزه ناصاف است و معمولاً رنگش در برابر رطوبت یا خشکی هوا و در ارتفاعات تغییر می کند. مرغوبترین نوع فیروزه دارای رنگ آبی آسمانی و مخصوص ایران است و در محلی موسوم به معدن در نزدیکی نیشابور وجود دارد.”

بزرگترین معدن فیروزه جهان

بزرگترین معدن فیروزه جهان

فیروزه در دنیا

در اروپا به فیروزه Turquoise (تورکویز) گفته می شود. و به معنای سنگ ترکی است؛ زیرا فیروزه ایرانی از طریق ترکیه به اروپا راه پیدا کرد. این سنگ زینتی در ایتالیا به عنوان یکی از گرانبها ترین سنگ ها در جواهر سازی کاربرد دارد.

به گفته کارشناسان سنگ تراش و فیروزه شناس فیروزه مرغوب خصوصیاتی از قبیل رنگ آبی سیر و رگه های ناخالصی کمتر است که به فیروزه عجمی معروف است. به فیروزه های بدون رگه در سراسر جهان گرید ایرانی ( Persian grade) گفته می شود فارغ از اینکه از کجا استخراج شده باشند. انواع گوناگون فیروزه با رگه های متفاوت موجود است که رنگ آن ها از سبز تا آبی سیر متغیر است اما فیروزه نیشابور با رنگ آبی سیر خود ملاک سنجش و قیمت گذاری انواع فیروزه ها در سراسر جهان است.

فیروزه گرید ایرانی (فیروزه عجمی)

فیروزه گرید ایرانی (فیروزه عجمی)

متاسفانه در بازار فیروزه نیز متقلبانی عرضه اندام کرده اند که سنگ هایی را به رنگ فیروزخ رنگ می کنند و به بازار عرضه می کنند. و برخی پا را از این فراتر گذاشته اند و سنگ های سفید هاولیت را تراش داده و به نام فیروزه سفید می فروشند.

فیروزه تقلبی

فیروزه تقلبی

 

سنگ هاولیت. که نام دروغین فیروزه سفید بر آن نهاده اند

سنگ هاولیت. که نام دروغین فیروزه سفید بر آن نهاده اند

هرچه میزان آهن موجود در فیروه بیشتر باشد رنگ آن به زرد متمایل می شود.

فیروزه کوبی و قدمت آن

فیروزه کوبی را می توان هنر موزاییک فیروزه بر سطح فلزی از قبیل مس، برنج، نقره یا برنز خواند. قدمت استفاده از فیروزه و استخراج آن به هزاران سال پیش بازمی گردد اما هنر استفاده از تکه های ریز فیروزه با استفاده از چسب بر روی سطوح به حدود ۶۰ تا ۷۰ سال پیش باز میگردد.

فیروزه به کار برده شده در سردیس آنخ آمون مربوط به هزاران سال پیش

فیروزه به کار برده شده در سردیس آنخ آمون مربوط به هزاران سال پیش

بنا بر گفته برخی منابع اولین شخصی که فیروزه کوبی انجام داد شخصی به نام “یوسف حکیمان” در مشهد بود که بر روی زیورآلات زنانه فیروزه کوبی می کرد. بعد از او شخصی به نام  “حاج داداش” این هنر را از مشهد به اصفهان برد و بر روی ظروف فلزی آن را اجرا کرد. در حال حاضر نیز این صنعت فقط در اصفهان رواج دارد.

مراحل فیروزه کوبی

– زرگری

– فیروزه کوبی

– پرداخت گری

در مرحله اول سطح زیر کار از فلز مورد نظر مانند برنج، مس و نقره توسط زرگر یا سازنده فلز به کمک دست یا دستگاه پرس ساخته می شود و صاف و صیقل خورده وارد مرحله بعد می شود.

در مرحله دوم استاد فیروزه کوب خورده فیروزه ها که از نظر اندازه و رنگ باید مشابه باشند از ضایعات دیگر جدا می کند. بعد از مشخص شدن نوع سنگی که قرار است بر سطح کار شود. سطح فلز مورد نظر کمی گرم می شود در این زمان بر روی سطح کمی لاک پودر شده (لاک گردویی) می پاشند در زمانی که لاک حالت مذاب دارد فیروزه را روی آن می چسبانند. بعد از آنکه سطح مورد نظر را با فیروزه پوشاندن و فضاهای خالی میان فیروزه ها را با فیروزه های ریزتر پر کردند، آن را به کمک سنگ “آب سان” صاف و صیقلی می کنند تا برجستگی های لاک و فیرزه از بین رود و سطحی یک دست به دست آیند. در این مرحله است که رنگ واقعی فیروزه نمایان می شود.

مرحله سوم پرداخت گری است.  در این مرحله بر روی سطوح فیروزه کوبی شده را پولیش می کشند و بعد روی آن را پلی استر می کشند که دلیل آن حفاظت از سطح کار و همچنین زیبایی حداکثری اثر است.

مراحل فیروزه کوبی

مراحل فیروزه کوبی

کاربرد های فیروزه کوبی

هنر فیروزه کوبی مانند بسیاری از هنرها جنبه تزیینی و تجملی دارد. اما از آن جا که این هنر را بر ظروفی نظیر شیرینی خوری، قندان، گلدانف گلاب پاش، سنگاب و…. پیاده می کنند فقط جنبه کاربردی نیز پیدا می کنند. اما همان گونه که گفتیم فیروزه کوبی قبل از آنکه بر ظروف انجام شود بر روی زیورآلات پیاده می شد. هنری که امروزه نیز طرفداران زیادی دارد.

اما امروزه از فیروزه کوبی به جز بر روی ظروف و زیورآلات برای ساخت تابلو های نفیس نیز استفاده می شود. بدین گونه که خوشنویسی بر روی سطح اگر پارچه ای باشد نوشته شده و سپس فیروزه ها بر روی آن چسباندیده می شوند و اگر سطح مورد نظر چوبی باشد بعد از لیزر طرح مورد نظر بر روی چوبی تکه های فیروزه داخل آنها کار می شود.

فیروزه کوبی بر روی چوب

فیروزه کوبی بر روی چوب

 

استفاده از فیروزه کوبی در زیورآلات

استفاده از فیروزه کوبی در زیورآلات

این هنر بسیار جدید است و نیاز به حمایت از جانب مردم و مسئولین دارد.