برچسب: خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی و هنرهای ایرانی از جمله فعالیتهایی است که تمام افراد در هنگام سفر به شهرهایی همچون اصفهان، شیراز، کرمان، زنجان، مازندران، یزد، و … با انواع این صنایع دستی ها آشنا می‌شوند و به رسوم قدیمی برای عزیزان خود بهترین و زیباترین صنایع دستی آن شهر را خریداری کرده و به آن شخص هدیه می‌دهند.

انواع صنایع دستی

در هنگام خرید و دریافت صنایع دستی با خانواده ای از هنر آشنا می شویم اگر بخواهیم تعدادی از صنایع دستی ایرانی را نام ببریم به شرح زیر می باشد:

میناکاری

گلیم سوزنی

پته دوزی

هنرمینیاتور

جعبه سنگی

گلیم بافی

ترمه دوزی

خاتم کاری

هنر خراطی

فیروزه کوبی

و…

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان

چرا شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان مهم است

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان برای آن دسته از افرادی که علاقه به صنایع دستی و گلیم دارند بسیار مفید است همیشه شخصی بهترین خرید صنایع دستی را دارد که خود قدرت شناخت آن را داشته باشد، تصور کنید شما با هدف خرید گلیم شیرکی پیچ به سمت بازار می‌روید اگر اطلاعاتی از انواع طرح های گلیم، جنس گلیم، وزن گلیم و… نداشته باشید به طور یقین در هنگام خرید مشکلی برای شما وجود می آید مگر اینکه از فروشگاههای صنایع دستی معتبری خرید خود را انجام دهید.

خرید در بازار قالی و گلیم

وارد خانه هر ایرانی که شوید، قطعا قطعه ای فرش، گلیم، جاجیم و یا نوعی از زیر انداز پرزدار و بدون پرز را خواهید دید. اکثر ایرانی ها نسبت به فرش یا همان قالی شناخت نسبتا خوبی دارند و هنگام خرید به جنس، نخ استفاده شده، تراکم گره ها، نقوش قالی و … توجه ویژه نشان می دهند.

اما در این بین افرادی هستند که تفاوت بین گلیم و قالی و جاجیم و … را نمی‌دانند. پس هنگام خرید امکان دارد جاجیم را به عنوان گلیم خریداری نمایند. خود گلیم به تنهایی بسته به مکانی که از آن می آید، جنس تار و پود و چله و نقوش انواع متفاوتی دارد. قبل از هرچیز باید بدانیم گلیم چیست.

گلیم چیست؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد و آن را بافته ای تخت و پودنما می‌نامند. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک (پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.  در این مقاله قصد داریم تا هر چه بیشتر با یکی از مرغوب ترین انواع گلیم یعنی گلیم شیرکی پیچ سیرجان آشنا شویم.

 

گلیم شیرکی پیچ سیرجان را بهتر بشناسیم

گفتیم که شاخصه اصلی تمام گلیم‌ها این است که از تار و پود تشکیل شده اند و مانند قالی پرز ندارند. اما گلیم در ایران خود زیرمجموعه های زیادی دارد مانند گلیم هرسین، گلیم لری، گلیم ایل شاهسون و … مسئله ای که گلیم ها از هم جدا می کند و نام های گوناگونی به آن ها می دهد، مربوط به مکانی است که از آن بر می آیند و البته نوع بافت و نقوش آن ها؛ و زمانی که مکان جغرافیایی متفاوت باشد تفکر و سبک زندگی مردمان آن ناحیه نیز متفاوت خواهد بود. این تفاوت های باطنی و ظاهری مناطق گوناگون بر نقوش ذهنی اجرایی شان بر دست بافته ها و همینطور جنس تار و پور و چله ای که به کار می برند نیز تاثیر می گذارد.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست زیرانداز هایی است که اغلب و بر طبق عادات سنتی ذهنی بافی می شود؛ به این معنا که هنرمند بافنده از نقشه برای انداختن نقوش استفاده نمی کند.

در ادامه می خواهیم هرچه بیشتر با جنس، نحوه بافت و نقوش گلیم شیرکی پیچ آشنا شویم.

گلیم ایرانی

گلیم ایرانی

جنس و بافت گلیم شیرکی پیچ

هرکه اندکی با گلیم آشنا باشد می داند که تار و پود گلیم از پشم است، و این پشم را از چهارپایانی چون گوسفند و بز می چینند؛ و البته باید به این امر آگاه باشیم که گلیم مانند قالی پرز ندارد. این مشخصه ها مربوط به تمام گلیم هاست. چیزی که گلیم های متفاوت را از هم جدا می کند نقوش و نحوه ی بافت آن ها است.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست گلیم هایی است که نام آن به دلیل بافت منحصر به فردش بر آن گذاشته شده است. برخلاف سایر گلیم ها که نام ایل و شهر خود را به خود می گیرند. دلیل این نام گذاری (شیرکی پیچ) نیز تاباندن خامه رنگی به دور نخ های تار (چله) است که در گویش عشایر به آن گلیم پیچ نیز گفته می شود. نام شیرکی پیچ از آن رو توسط عشایر بر آن گذاشته شده است که شریکی پیچیدن ۲ تار با هم گره ها را تشکیل می دهد. البته عده ای بر این باورند که دو نفر به طور شریکی این گیلم را می بافند تا استحکام آن بیشتر شود.   در گلیم شیرکی پیچ بر خلاف سایر گلیم ها پود تنها نقش اتصال تار ها را دارد و نقشی در ایجاد نقوش گلیم ندارد.

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

نقوش گلیم شیرکی پیچ

برخلاف دیگر گلیم های ایرانی که تنها از نقوش هندسی بهره می برند، در گلیم های شیرکی پیچ علاوه بر نقوش هندسی ظریف، از نقوش گِرد ماننده منحنی ها و گل ها استفاده می شود تا هرچه بیشتر بر زیبایی این گلیم بیافزاید. حاشیه های گلیم شیرکی پیچ اغلب متشکل یک شکل هندسی مکرراند که بین دو خط موازی قرار دارند و دور تا دور کار کشیده می شوند. متن گلیم اگر کل کار راه راه نباشد، می تواند دارای یکی از گل های زیر باشد:

گل طرح کشمیری

موسی خانی

سماوری

حشمتی

گلدانی یا درختی

 

اما بیشتر گلیم های شیرکی پیچ موجود دارای طرحی راه راه یا شبیه محرمات هستند. یعنی شامل ردیف های عمودی یا افقی می  باشند که در هر ردیف ریز نقش های سنتی گلیم موجود است. این ردیف ها می توانند در حالتی متقارن در دو سوی گلیم تکرار شوند و یا هر ردیف تنها یک بار اجرا شود.

 

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

گلیم فرش چیست

گاهی بافندگان گلیم و قالی را با هم می آمیزند و حاصل آن هنری به نام گلیم فرش می شود. از آنجا که قالی بافتی پرزدار و گلیم بدون پرز است، گلیم فررش ها معمولا نقش برجسته هستند که زیبایی منحصر به فردی دارد. حال اگر این زیرانداز تلفیقی، از گلیم شیرکی پیچ . قالی کرمان به دست آمده باشد زیبایی آن به دلیل ریز بافت و نقش بودن دو چندان خواهد شد.

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

شاخصه های ظاهری گلیم شیرکی پیچ برای تشخیص

زمانی که به بازار گلیم برای خرید می‌روید، اول از همه چیز باید گلیم را بشناسید و سپس با انواع آن آشنا باشد. (در بلاگ صنایع دستی کلوت مقاله ای در مورد هنر گلیم بافی نوشته شده که میتوانید آن را هم مطالعه نمایید).

اما چگونه می توان گلیم شیرکی پیچ را شناخت؟

نقوش ظریف و پرکار

در نگاه اول معمولا گلیم های شیرکی پیچ دارای نقوشی پُر و ریز هستند. گلیم های شیرکی پیچ دارای جزییات زیادی هستند و بیشتر شان از طرح های تلفیقی برای جزئیات استفاده می کنند. بافت گلیم سوزنی ریز و یکنواخت است و در پشت آن  می توان گره ها را مشاهده کرد. گلیم شیرکی پیچ برخلاف دیگر گلیم ها پودنما نیست و در پشت آن می توان تمام پود ها را دید.

وزن  و تراکم

هنگامی که گلیم را در دست می گیرید وزن آن برخلاف جاجیم یا دیگر گلیم ها، تقریبا مانند قالی زیاد است. این نوع گلیم تنها گلیمی در جهان است که به صورت متقارن و گره دار بافته می شود.  گلیم شیرکی پیچ بر خلاف جاجیم یا مثلا گلیم شاهسون دو رو نیست و بیشتر به عنوان زیرانداز استفاده می شود. در حالی که آن هایی که دو رو هستند معمولا از بافتی سبک تر برخوردارند تا از آن ها بتوانند به عنوان رو انداز و یا کیف و … نیز استفاده کنند.

جنس و رنگ

تمام گلیم های شیرکی پیچ از پشم مرغوب تولید می شوند. بعضا مشاهده می شود آن ها از جنس کُرک می باشند. گفتنی است به نرم ترین قسمت پشم گوسفند که پشم زیر گردن و بغل آن است کُرک گفته می شود. که لطافت زیادتری دارد.

همیشه در خرید گلیم یا هر کالای دیگری باید بدانیم بافنده یا فروشنده کیست؟ آیا کیفیت کالای خود را تضمین می کند ؟ پس بهتر از فروشگاه ها و یا شرکت های معتبر که در این زمینه فعالیت می کنند خریداری کنید تا همواره پاسخگوی نیاز شما باشند.

 

 

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

وَرنی بافی چیست؟

در مناطق ارسباران آذربایجان زیر انداز هایی بافته می شود که از نظر بافت و طرح و نقش بین گلیم و قالی قرار می گیرد. این گونه بافته ها هم سبکی گلیم را دارد و هم ظرافت قالی را. در وَرنی بافی (یا سوماک) نیز به مانند گلیم بافی از گره استفاده نمی شود و این در هم تنیدن تار و پود است که نقوش را به وجود می آورد. وَرنی بافی به سبک پود پیچی یعنی گذراندن پود اصلی از تار و پیچش نخ به دور نخ‌های تار شکل گرفته و نقش می‌پذیرد. ورنی به دلیل استفاده از گره پرزدار در بافت آن جز گلیم و از لحاظ طرح، نقشه و شکل ظاهری مشابه قالی است.

 

این نوع زیرانداز بر روی دار به صورت عمودی توسط زنان و دختران عشایر ایل شاهسون یا سایر ایلات مناطق ارسباران در فصل قشلاق ( که افراد کار کمتری در بیرون دارند) بافته می شود وجنس آن معمولا از پشم بز و گوسفند است و گاهی از ابریشم نیز در بافت ان استفاده می شود.

رنگهای وَرنی

لاکی

سرمه ای

سفید پیازی

آبی روشن

کاربرد ورنی

پشتی

پادری

قالیچه

کناره قالی خورجین

جوال

تهیه جل اسب

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

تاریخچه ورنی بافی

برخی پیشینه ورنی بافی را مربوط به منطقه قفقاز و برخی دیگر منطقه مربوط به منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان می دانند. با این حال نمی توان تاریخ و مکان دقیقی را مبدا زمانی و مکانی ورنی بافی دانست. اما تحقیقاتی که در ایران انجام گرفته است، ورنی بافی در ایران را مربوط به یک صد سال اخیر در منطقه ارسباران آذربایجان می دانند. بومیان این منطقه نیز اذعان دارند که مرکز ورنی بافی منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان بوده است و عشایر طی رفت و آمد های خود بین  شمال و جنوب رود ارس این هنر-صنعت را با خود به ایران آورده اند؛ و این هنر در بین عشایر ارسباران و دشت مغان رواج یافت.

 

نقوش در ورنی بافی

نقوش به کار رفته در دست بافته های سنتی معمولا بر گرفته از محیط اطراف بافنده و یا اعتقادات و رویاهایش (یا همان خواسته هایی که از خدای خویش طلب داشت) بوده است. در ورنی بافی نیز این چنین است.  در ورنی بافی های ایلات آذربایجان نقش حیوانات و پرندگان بصورت هندسی و ساده شده دیده میشود و این نقوش به تصاویر حیواناتی که روی سفال های پیش از تاریخ این منطقه دیده می شود، شباهت بسیار دارد.

 

قسمت های مختلف ورنی

بنا به گفته کارشناسان این زمینه از هنر، هر ورنی معمولا از سه بخش تشکیل شده است. بخش اول حاشیه:  معمولا دست بافته هایی که به عنوان زیرانداز بافته می شوند دارای یک حاشیه هستند که کل کار را به اصلاح قاب می کند یا در یک چارچوب مشخص قرار می دهند. ورنی بافی نیز از این قاعده مستثنا نیست. در ورنی بافی حاشیه حدود ۲۰ درصد از کار را می پوشاند.

بعد از آن نوبت به متن اصلی کار می رسد. متن اصلی شامل فضای داخلی محصور در قاب می شود که در قلب خود بخش سوم یعنی ترنج را نگاه می دارد. ترنج ها معمولا اشکال هندسی ای نظیر دایره، بیضی، لوزی و … هستند. گاهی ورنی ها بسته به اندازه و نقشه شانم امکان  دارد ۲ تا ۳ ترنج در خود داشته باشند.

قسمت های مختلف ورنی

قسمت های مختلف ورنی

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

 

همه ما ایرانی ها بارها و بارها از فروشگاههای صنایع دستی در شهر های مختلف بازدید کرده ایم اما زمانی که در شهر اصفهان از ظروف میناکاری شده بازدید میکنیم به این موضوع فکر میکنیم که این محصول اصل است یا خیر، قبل از خرید باید با مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری آشنا باشیم تا قدرت تشخیص، انتخاب و خرید ظروف میناکاری را داشته باشیم.

خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی

آثار هنری و به ویژه صنایع دستی ایران نیز مانند تمام کالاهای دیگر دارای کیفیتها و قیمتهای گوناگون میباشند؛ خریداران باید قبل از خرید اطلاعاتی از نحوه تولید و شاخصه‌های مرغوبیتشان بدست بیاورند. میناکاری از آن دست هنرهایی است که بسیاری از افراد اطلاع چندانی از جنس و نحوه تولید آن ندارند. در مقاله پیش رو سعی کرده‌ایم تا هرچه بیشتر با این صنعت دستی ارزشمند کشورمان آشنا شویم.

 

 

جنس زمینه در میناکاری

در میناکاری میتوان از فلزهایی چون طلا، نقره، برنج و مس استفاده کرد. امروزه برای میناکاری از فلز مس که قابلیت چکش خواری بالاتری دارد استفاده می‌شود، و البته قیمت مس نیز نسبت به طلا و نقره مسلما پایین تر و به صرفه تر می‌باشد.

وزن مسی که برای ظروف بکار می‌رود باید متناسب با خود آن ظرف باشد. نه خیلی سنگین و نه خیلی سبک که در کوره شکل کامل و بدون نقص خود را از دست دهد. متاسفانه برخی افراد برای کم کردن هزینه تولید از وزن مس کم می‌کنند که البته در شکل نهایی ظرف تاثیر می‌گذارد.

تمیزکاری قبل از لعاب کاری

وقتی زیرکار مشخص شد، هنرمند مس کار باید سطح کار خور را از هر گونه آلودگی و پستی و بلندی بزداید. به گفته کارشناسان حتی اثر انگشت نیز نباید روی آن باقی بماند، زیرا چربی پوست باعث می‌شود لعاب مینا به خوبی روی سطح مس ننشیند. برای نیل به این منظور سطح مس را با نمک و سرکه پاک می‌کنند. آن را با آب می‌شورند و در آخر برای زدودن هرگونه ناخالصی آن را به کمک کمپرسور هوا پاک می‌کنند.

 

لعاب کاری مس

بعد از آن که سطح زیر کار آماده شد نوبت به لعاب کاری می‌رسد. لعاب در میناکاری از سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک، قلع و … تشکیل شده است. بعد از آن که سطح مورد نظر کاملا با لعاب سفید پوشانده شد و حالتی یک دست گرفت ظرف را در گوشه به دور از گرد و غبار می‌گذارند تا کمی خشک شود سپس نوبت به پخت لعاب می‌رسد.

لعاب کاری و پخت لعاب از مراحل مهم در تولید میناکاری اصفهان

لعاب کاری و پخت لعاب از مراحل مهم در تولید میناکاری اصفهان

پخت لعاب ظروف میناکاری

دمای کوره در این مرحله باید ۹۰۰ درجه سانتیگراد باشد. پخت لعاب ۲ تا ۳ دقیقه بیشتر نباید به طول انجامد. اگر بیشتر از این در این دما بماند لعاب می‌سوزد و سطح کار سفید و البته صاف و براق باقی نمی‌ماند. بعد از آن که ظرف لعاب کاری شده سرد شد، رنگ لعاب آن باید براق، شیشه‌ای و کاملا سفید باشد.

 

رنگ و نقوش روی ظرف لعاب کاری شده

حال نوبت به نقاشی با رنگ‌های مینایی یا به اصطلاح رنگ‌های نسوز می‌رسد. رنگ‌های میناکاری از پودر اکسید فلزات تشکیل شده‌اند. در هنر میناکاری رنگ‌های مختلفی وجود دارد که بهتر است برای زیبا‌سازی و همچنین تناسب با درجه حرارت‌های مختلف بعضی از آنها را با هم ترکیب کرد.

رنگ آبی لاجورد

رنگ قرمز مایل به بنفش

رنگ سبز

رنگ زرد

رنگ قرمز ارغوانی

رنگ فیروزه‌ای

رنگ قهوه‌ای

رنگ مشکی

رنگ طلایی

اما اغلب افراد میناکاری اصفهان را به رنگ لاجورد و فیروزه‌ای می‌شناسند.

نکته قابل ذکر در مورد رنگ‌های مینایی این است که در میناکاری رنگ سفید وجود ندارد؛ اگر میناکار در نقوش خود به رنگ سفید احتیاج داشت از همان لعاب زیر کار استفاده می‌کند یا قسمت‌های رنگ شده را با جسم نوک تیز خراش می‌دهد تا به رنگ سفید لعاب دست پیدا کند.

تهیه رنگهای میناکاری

برای تهیه این رنگ‌ها امروزه از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌شود. در حالی که در گذشته از رنگ‌های گیاهی استفاده می‌شد. برای تهیه‌ی رنگ قرمز از طلای حل شده به اضافه‌ی براکس و کربنات سدیم، برای تهیه‌ی رنگ سبز از مس به اضافه‌ی کرومات سرب و برای تهیه‌ی رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع و در هر صورت برای شفافیت لعاب‌ها از اکسید قلع استفاده می‌شود.

طرح های ظروف میناکاری

نقوش در ظروف میناکاری شده معمولا از یک قاعده و الگو پیروی می‌کنند. طرح و نقشی که در میناکاری به کار برده می‌شوند عموما نقوشی سنتی‌ مانند:

اسلیمی

ختایی

مرغ و ختایی

گل و مرغ

اسلیمی-ختایی

چهره ها

ابنیه تاریخی و مذهبی

 

برخی از آنها پر کارتر و برخی از حجم نقوش سبک‌تری برخوردارند بدیهی است که هر چه نقوش بکار برده شده پیچیده‌تر باشد، نتیجه کار ارزش مادی بیشتری پیدا می‌کند زیرا استاد کار وقت بیشتری برای آن صرف کرده است.

بشقاب میناکاری با نقوش اسلیمی و ختایی (گل های قرمز)

بشقاب میناکاری با نقوش اسلیمی و ختایی (گل های قرمز)

بشقاب مینا کاری با نقاشی گل یا اصطلاحا گل پرداز

بشقاب مینا کاری با نقاشی گل یا اصطلاحا گل پرداز

شناسنامه محصول میناکاری

در همه حال و در همه دوران این پدید آورنده‌ی یک اثر هنری است که به آن هویت می‌بخشد. اگر خالق یا تولید کننده یک اثر مشخص نباشد از ارزش مادی و معنوی آن قطعا کاسته خواهد شد. میناکاری نیز که از هنر های اصیل ایران زمین است از این قاعده مستثنا نیست؛ هر اثر هنری بی نام و نشان، در اینجا همان هنر میناکاری، روزی دست مایه کپی برداری و فراموشی می‌شود.

طرح ها و نقش‌های میناکاری که در بازار صنایع دستی به وفور پیدا می‌شوند اغلب کپی شده‌اند و هنرمندِ خالق یا شرکت تولید کننده آنها مشخص نیست.

بدیهی است مانند تمام محصولات هنری و غیر هنری دنیا، محصولاتی که تحت عنوان یک برند یا نام تجاری معتبر به بازار ارائه می‌شوند برای عموم مردم قابل اطمینان تر خواهند بود.

 

هنرمند مینا کار در حال کار بر روی بشقاب میناکاری طرح گل و مرغ

هنرمند مینا کار در حال کار بر روی بشقاب میناکاری طرح گل و مرغ

 

آیا شما میناکاری مرغوب را میتوانید تشخیص دهید؟ با مطالعه مقاله راه‌های تشخیص میناکاری مرغوب میتوانید ظروف میناکاری مرغوب را از نا مرغوب شناسایی نمایید.

هنر سفالگری را بشناسیم

هنر سفالگری

می توان گفت سفالگری و ساختن ظروف با سفال و سرامیک یکی از قدیمی ترین صنایع دستی بشر است؛ گواه این ادعا نیز آثار باقی مانده از ظرفی سفالی در جنوب کشور چین است که محققان عمر آن را به حدود ۱۹ الی ۲۰ هزار سال تخمین زده اند. سوختگی های روی این ظروف بیانگر این گمانه است که آن ها از این ظروف برای پخت پز استفاده می کردند و نه برای نگهداری از مواد غذایی یا هرچیز دیگر.

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به 20 هزار سال پیش

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به ۲۰ هزار سال پیش

تاریخچه سفالگری

سفال روایتگر تاریخ مردمان هر سرزمین است و سبک زندگی آن ها را بر خود ثبت کرده است. سفالگری در ایران بنا بر یافته های از شوش و ری و کاشان و دامغان و تل بگوم، نزدیک تخت جمشید و تپه سیلک نشان می دهد ایرانیان نیز از دیرباز از سفال و سرامیک استفاده می کرده اند. گفتنی است یافتن سفال در جستارهای باستان شناسی هر منطقه نشانه وجود تمدن در آن جاست و آن را می توان به اصطلاح کتاب تاریخ نام نهاد.

بر اساس یافته های سفالین در چهار منطقه اصلی در سفالگری پیش از تاریخ که شامل کوههای زاگرس (لرستان)، جنوب دریای خزر (گیلان و مازندران) شمال غرب (آذربایجان) و جنوب شرق (سیستان و بلوچستان) می شود نشان می دهند که عمر سفالگری در ایران به حدود ۸ هزار سال پیش از میلاد می رسد. از هزاره پنجم پیش از میلاد، ساکنان تپه سیلک، تپه حصار، تپه گیان و دیگر تپه های باستانی، به ساخت ظروف سفالین منقوش می پرداختند.

اما مهم ترین تحول در صنعت سفال گری استفاده از چرخ برای ساختن ظروف هرچه ظریف تر بود که ان را مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد نسبت می دهند. گفته می شود قدیمی ترین چرخ سفالگری و کوره پخت در شوش پیدا شده است.

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

همواره در سفالگری از تعداد محدودی از انواع خاک استفاده می کرده اند که شامل : اولیه مثل کائولین، خاک سفید، و خاک آستون ور که برای ساخت سرامیک به کار می روند و خاکهای ثانویه مثل رس که برای ساخت سفال به کار می رود.

درباره واژه سفال و سفالگری

پیش از همه چیز به تعریفی که از سفال در لغتنامه دهخدا آمده است می پردازیم: ” سفال   به گیلکی «سوفال » . معروف است که ریزه ی کوزه سبوی شکسته باشد. (برهان ). آوند گلی و خزف . (غیاث ). اسم فارسی خزف است . (تحفه ی حکیم مومن ). گل پخته . (الفاظ الادویه ) : و بام خانه هاشان [ خانه های طبرستان ] همه سفال سرخ است . (حدود العالم ).”

سقف های سفالین در شمال ایران

سقف های سفالین در شمال ایران

برخی ریشه کلمه سفال را در سانسکریت و هم ریشه با کلمه سفاپ/ شفاپ /شفاف می دانند که همان کریستال است و پسوند “ال” را پسوند ابزار ساز گویند همان که در واژه “چنگ+ال” آمده است.  اما به عبارت امروزی ظروف ساخته شده از گل و پخته شده در کوره را سفال گویند.

 

انواع سفال 

در سفال سازی شیوه های گوناگونی وجود دارد که در اینجا به معرفی آن ها می پردازیم. در شیوه های نخست ساخت ظروف سفالین فقط از دست استفاده می شد. که آن نیز به سه بخش مختلف تقسیم می شود.

اولین روش را روش انگشتی یا pinch می گویند. این گونه ظروف و اشکال سفالین، تنها از ارتباط گِل و دست به وجود می آیند.

سفال به روش انگشتی/فشاری یا pinch

سفال به روش انگشتی / فشاری یا pinch

 

روش فیتیله ای یا coil است که از لوله کردن گل به اشکال گوناگون و چسباندن آن ها به هم پدید می آید.

سفال به روش فیتیله ای یا coil

سفال به روش فیتیله ای یا coil

 

روش ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

بعد از آن که از چرخ برای سهولت در امر ساخت ظروف سفالی به کار برده شد خاصیت زیبایی و ظرافت نیز بعد از کاربری به ظروف سفالین اضافه شد. حال با این تکنیک می توانستند انواع کوزه ها در اشکال انوازه های گوناگون را بسازند.

تا این جا مواردی که گفته شد از روش های بسیار قدیمی در ساخت سفال بوده اندکه بیشتر جنبه کاربردی در زندگی روزمره داشتند به عنوان ظروف یا ظروفی برای برای حمل مواد دیگر استفاده می شدند.

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به 5هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به ۵هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

روش دیگری که آن هم در ایران باستان تولید و استفاده می شد روش سفال نقش برجسته بود. در این روش هنرمند بر طبق نقشه ای که دارد و یا تنها به صورت ذهنی نقشی را بر روی سفال پیاده می کند و با استفاده از ابزار آن را پرداخت می نماید.

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

کاربرد های سفال

اولین دفعاتی که از سفال  استفاده شد در سبد های گیاهی بود که برای غیر قال نفوذ کردن آن داخل شان را با گل می- پوشانیدند. از آن پس پی بردند که می توانند آن گل را به اشکال دلخواه درآورد . پس کاربرد اولیه و مهم سفال ظرف بودن آن بود. حال آن ظرف در سایز های گوناگون برای مصاورف گوناگون ساخته می شد. یکی از انواع گوناگون ظروف سفالین که در ساخت آن به ظرایف زیبایی شناختی نیز توجه شده است، ریتون می باشد. اولین ریتون های ساخته شده دست بشر سفالین بوده اند که در ایران آن ها را در تپه های مارلیک و سیلک یافت شدند. ریتون مظروفی بود که در آیین های عبادی و مذهبی از ان استفاده می شده است. ریتون ها سر حیوانی دارند و مایعات در آن ها نگهداری می شد.

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

امروزه از سفال به عنوان کالای تزئینی و برای به وجود آوردن فضایی سنتی در منازل و یا اماکن عمومی استفاده می شود. کاربرد سفال امروزه هم به عنوان ظرف های غذاخوری قابل استفاده است و هم به شکل گلدان و تابلو  می تواند باشد.

جایگاه سفالگری در ایران

خوشبختانه سفال به عنوان یکی از صنایع هنری ارزان و البته هنری که یادگیری ان سختی و مشقت فراوانی ندارد، امروزه نیز کاربری و طرفدار دارد و از آن دست صنایعی نیست که در حال فراموشی باشد. تابلو های نقش برجسته و مجسمه های کوچک سفالین از هدایای پرکاربرد در دنیای امروز می باشد. اما یکی از زیباترین جلوه های سفالین شهر این روز ها تابلو های بزرگ سفالین در ایستگاه های مترو تهران است. مهدی عباسی نژاد هنرمند سفال گر کشورمان بسیاری از این تابلو های سفالین ارزشمند ساخته است که در زیر نمونه ای از هنر او را می بینیم.

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

هنرفلزکاری

هنر فلزکاری

 

هنر فلزکاری

هنر فلزکاری به هر اثر هنری ای که از سنگ های معدنی زمین که شامل برنز، طلا، نقره، مس، قلع، آهن و … به دست می آید گفته می شود. البته هنگامی که انسان پی برد که می تواند فلز را ذوب کند با کمک آن آلیاژ های گوناگون ساخت. مثلا مفرغ که آلیاژ مس و قلع است و یا فولاد که آلیاز آهن و کربن می باشد.

انسان همواره ذاتی کمال گرا داشته که این ذات به او کمک می کند تا در همه دوران در پی زیبایی باشد. زمانی که به ظروفی که در گذشته با هنر فلزکاری  درست شده اند نگاه می کنیم پی می بریم که صنعت گرانی که آن ها را ساخته اند تنها به فکر کاربردی بودن آن ظروف نبوده اند و  در پی عناصر زیبایی شناختی نیز در آن ها  می گشته اند.

انواع هنر فلزکاری

هنر فلزکاری گونه های متفاوتی دارد که در گروه های مختلف هنری قرار می گیرند. در ایران هنر های

قلمزنی

دوات گری

جُنده کاری

مشبک فلز

طلاکوبی روی فولاد

از شناخته شده ترین هنر های فلزی می باشند. در ادامه به معرفی هنر قلمزنی و جُنده کاری می پردازیم.

 

قلمزنی

یکی از قدیمی ترین هنرهای فلزی هنر قلمزنی روی فلز است که اکثرا  فلز مس را برای این کار انتخاب می کردند و می کنند. استفاده از مس در ایران به حدود چند هزار سال پیش برمی گردد اما استفاده از چکش برای حکاکی روی آن به اواخر هزاره دوم و یا اوایل هزاره اول پیش از میلاد بر میگردد. قدیمی ترین ظرف قلمزنی شده کشف شده در ایران، جامی است که با توجه به مکان پیدا شدن آن یعنی دره حسنلو (در نقده) به جام حسنلو معروف است. کارشناسان این جام طلایی را ۳۲۰۰ ساله می دانند.

جام طلای حسنلو. متعلق به 3200 سال پیش

جام طلای حسنلو. متعلق به ۳۲۰۰ سال پیش

بر روی این جام نقش خدایگان سه گانه یعنی خدای زمین، خدای آب و خدای خورشید حک شده است.

 

قلمزنی هنر ایجاد نقوش بر روی فلزات است. هنرمند با استفاده از قلم و چکش دست به زایش می زند. این هنر مانند بسیاری دیگر از صنایع دستی ایران در دوران صفویه و در  شهرهای تبریز و اصفهان رونق یافت. از این رو قلمزنی به دو شیوه مشهور است؛ سبک تبریز و سبک اصفهان.  در سبک تبریز برای ایجاد نقوش بر سطح سرد فلز از فشار مچ بر روی قلم و سپس بر روی فلز استفاده می شود. از این رو حکاکی ها در این روش از عمق کم تری برخوردارند. اما در سبک اصفهان از چکش برای فشار آوردن بر روی قلم برای ایجاد نقش استفاده می شود؛ پس نقوش به صورت عمیق بر فلز ایجاد می شوند.

قلمزنی بر نقره. سبک تبریز

قلمزنی بر نقره. سبک تبریز

جُنده کاری یا برجسته کاری

قلمزنی به سه روش انجام می شود. ۱٫ ریزه قلمزنی ۲٫ مشبک کاری و ۳٫ برجسته کاری یا همان جُنده کاری. در جُنده کاری قلمی که استفاده می شود معمولا بدون آج می باشد. در بعضی مواقع برای جُنده کاری قلم از داخل یا همان پشت سطح اصلی با چکش زده می شود و تا برجستگی اصلی ایجاد شود و بعد از آن بر روی آن مراحل بعدی قلمزنی ادامه پیدا می کند. در این نوع از هنر بر روی فلز اثر بزرگ تر بوده و نقوش دُرُشت تر به نظر می رسند.

جُنده کاری

جُنده کاری

تاریخچه هنر فلزکاری

اولین استفاده های انسان از فلز به حدود چهار هزار سال پیش بر میگردد که به آن آخرین دوران نوسنگی نیز می گویند. در ایران استفاده از فلز مربوط به دوران کشف ذوب فلز می شود که به هزاره اول قبل از میلاد می رسد. بدیهی است که استفاده از فلز در ابتدا برای ساخت  ادوات شکار، جنگ و کشاورزی بود که جانشین استخوان و سنگ و چوب و سفال شد که هم از دوام بالاتری برخوردار بود و هم شکل پذیری آن به نسبت مواد قبلی در سطح بهتری است. قدیمی ترین قطعه فلزی یافت شده یک نوع ابزار فلزی نوک تیز است که در خاورمیانه یافت شده است؛ و آن را مربوط به حدود پنج هزار سال قبل از میلاد می دانند.

 

قدیمی ترین شی فلزی کشف شده که ابزاری نوک تیز از جنس مس می باشد

قدیمی ترین شی فلزی کشف شده که ابزاری نوک تیز از جنس مس می باشد

مشبک کاری

مشبک کاری را چقدر میشناسید؟

تاریخچه مشبک کاری

مشبک کاری هنری قدیمی بوده که با پیشرفت علم معماری در ایران نقش خود را به اشکال مختلف نشان داده است، از زمانی که بشر به فکر ساختن کلبه و خانه یا هر جای مسقفی برای زندگی خود افتاد، به این فکر بود که چگونه نور بیرون را به داخل هدایت کند. این بود که به فکر افتاد تا “پنجره” ای به بیرون بسازند. در ابتدا این پنجره تکه ای سنگ سوراخ شده یا چرم و برگ بود. که فقط قسمت هایی از آن را را سوراخ و یا برش می دادند یا به اصطلاح آن را شبکه ای می کردند تا نور و هوا از آن عبود کند.

پس از چندی افرادی که از ذوق و قریحه ای ویژه برخوردار بودند شکل و ظاهری هنری به آن دادند و هنر مشبک را به شکل ابتدایی آن آفریدند.

ارسی‌های تکیه معاون الملک کرمانشاه با شیشه رنگی

ارسی‌های تکیه معاون الملک کرمانشاه با شیشه رنگی

مشبک کاری در ایران

در ایران بسیاری هنر مشبک کاری را با پنجره های ارسی می شناسند. این گونه پنجره ها در دوران صفویه رونق بسیاری یافته بود که به جد می توان گفت یکی از زیباترین پنجره سازی ها در معماری است. این پنجره ها با مشبک های هندسی و شیشه کاری آن، که به نوعی می توان به آن عنوان معرق شیشه داد نمادی از هنر ایرانی یا به طور اختصاصی معماری ایرانی است.

هنر مشبک برای تزئین در آغاز برای تزئین در و پنجره استفاده می شد که بر روی چوب و فلز اجرا می شده است. در حال حاضر از مشبک بر روی هر ماده ای به عوان زینت بخش منازل، ساختمان ها و یا حتی برای زیورآلات شخصی استفاده می شود.

 

مشبک کاری چیست؟

لغت نامه دهخدا: ” مشبک کاری . [ م ُ ش َب ْ ب َ ] پنجره پنجره یا چشمه چشمه ساختن چیزی را. از هنرهای ظریف و دستی که بر چوب یا فلز نقش هایی مشبک پدید آورند. ”  همان طور که از نام اش پیدا است مشبک کاری به هنری گفته می شود که طرحی را  بر روی سطحی (چوب یا فلز و یا مواد دیگر ) به صورت پنجره ای در آورد به گونه ای کهه پشت کار از پنجره ها قابل دیدن باشند.

انواع مشبک کاری

مشبک کاری کامل و یک پارچه:

در این نوع مشبک کاری روی یک سطح یکپارچه شبکه ها با استفاده از اره مویی ایجاد می شوند. در این گونه مشبک کاری تمام طرح ها به هم متصل و جدا تاپذیر اند.

مشبک کاری منفصل:

هنگامی که قطعات طرح نهایی به طور جدا گانه بریده شده و به هم متصل می شوند به آن مشبک کاری منفصل یا جدا جدا گفته می شود.

 

 

مشبک کاری منفصل

مشبک کاری منفصل

 

مشبک کار ی یک پارچه

مشبک کار ی یک پارچه

 

مشبک کاری روی چوب

فلز

سنگ

استخوان حیوانات

چرم

سنگ

پلاستیک

و ….  انجام می گیرد.

مشبک چوب

مشبک روی چوب مانند مشبک کاری روی سنگ از قدیمی ترین انواع مشبک کاری است زیرا چوب همواره به عنوان یک ماده اولیه در دسترس بوده است. برای مشبک کاری روی چوب ابتدا طرح مورد نظر روی چوب کشیده می شود و سپس هنرمند مشبک کار با اره مویی نقاطی را که باید بریده شود می برد؛ و در آخر کار را پرداخت می کند و شبکه ای اط طرح های زیبا بر جای می ماند.

اما در مشبک های منفصل، مثلا در ایجاد قطعه های گره چینی، پس از مشخص شدن طرح “گره ” مورد نظر قطعه های کوچک چوب ساخته و پرداخته می شود.  در این هنگام قطعات با زبانه های کوچکی که در آن ها ایجاد شده است به یکدیگر متصل می شود. این کار بدون چسب انجام می شود. می توان گفت قطعات چوب به صورت نر و ماده در یکدیگر جای می گیرند.

 

مشبک فلز

گفته می شود مشبک فلز از دوران سلجوقیان رواج یافته است که در آن زمان هنرمندان این عرصه با مهارت زیادی برای ساخت شمعدان و عود سوز از این مخارت استفاده می کردند. به گفته کاردانان این هنر، مشبک کاری همان قلمزنی فلز است در حالی که در مشبک کاری فضاهای منفی طرح خالی می شود و حالتی پنجره – پنجره به خود می گیرد.

در حال حاضر این هنر در زیورآلات مدرن و نتی بسیار کاربرد و البته طرفدار دارد.

 

تلفیق هنر مشبک کاری فلز و فیروزه کوبی

تلفیق هنر مشبک کاری فلز و فیروزه کوبی

مشبک سنگ

بعد از استفاده های ساختمانی از سنگ در دوران کهن، هنگامی که انسان توانست با ابزار سنگ را به اندازه و فرم دلخواه خود در آورد کم کم توانست در سنگ حفره هایی ایجاد کند تا با بکار گیری آن در دیوار ها بتواند از نور روز استفاده کند. همانگونه که گفتیم این کار بعد ها بعد هنر به خودت گرفت و سنگ تراش با بکارگیری ذوق و قریحه ی خود سعی در پیاده سازی اشکال هندسی و یا طرح دیگری در زمینه ی کار سنگی کرد.

هنرمندان مشبک کار بر این باورند که بیشتر سنگ های موجود در طبیعت قابلیت تبدیل به یک اثر مشبک را دارند و این تنها به توانایی و مهارت هنرمند مشبک کار بر می گردد. اما بیشترین استفاده را در کارهای مشبک سنگ های گرانیت، رز صورتی (کوارتز صورتی) و مرمر را دارند.

 

مشبک کاری روی سنگ مرمر- مسجد سیدی سید در احمدآباد هندوستان

مشبک کاری روی سنگ مرمر- مسجد سیدی سید در احمدآباد هندوستان

سایر مشبک کاری ها

مشبک هنری است که روی خیلی از مواد قابل اجرا است و می توان از آن برای زیبا تر کردن هر چه بیشتر محیط زندگی و زیورآلات شخصی استفاده کرد. از مشبک های های جالب توجهی که طی چند سال اخیر توجه افراد را جلب می کند مشبک کاری روی تخم پرندگان و برگ های گیاهان است. این هنر از مشبک کاری روی چوب، فلز و سنگ مطمئنا به ظرافت و دقت بیشتری احتیاج دارد؛ زیرا هم تخم پرنده  و هم برگ گیاهان بیار شکننده اند و کوچکترین فشار مازادی اثر هنری را نابود می کند. مشبک کاری روی پلاستیک های فشرده، چرم و سفال نیز انجام می گیرد.

مشبک کاری روی برگ خشک شده درختان

مشبک کاری روی برگ خشک شده درختان

 

مشبک کاری روی پوست تخم مرغ

مشبک کاری روی پوست تخم مرغ

هنر منبت کاری

منبت کاری

منبت کاری چیست؟

اگر کمی با منبت کاری آشنا باشید می دانید که منبت به کنده کاری روی چوب می گویند؛ به طوری که طرح مورد نظر روی آن خلق و یا به عبارتی گویا تر رویانیده می شود. از آن جا که طرح های اولیه در منبت کاری بیشتر نقوش گل و گیاه بود، به این کار “منبت” به معنای محل رویش نبات یا گیاه گفته می شود.

 

منبت کاری در دهخدا

دهخدا در فرهنگ لغات خود این چنین نوشته است: ” منبت . رویانیده شده . نقش های برجسته  به شکل گیاه و گل و جز آن که بر روی چیزی نقش کنند و هر آنچه در وی کنده کاری کرده باشند خواه چوب باشد و یا جز آن . به اصطلاح نقاشان و معماران ، نقشی که از زمین خود اندک بلند باشد، چنانکه نقش سکه بر روپیه ، و آن را به فارسی منبت کاری هم می گویند.”

منبت هنری زیبا از چوب

منبت هنری زیبا از چوب

تاریخچه هنر منبت کاری

هر جا که از چوب برای آفرینش هنر استفاده شد، پای مردمان عادی آن دیار به میان می آید. زیرا چوب به عنوان یک ماده ی اولیه ارزان و در دسترس بوده است. می توان نتیجه گرفت که اولین کارهای منبت به دست مردمان عادی صورت گرفته است؛ پس نمی توان انتظار  داشت در به جای مانده های تاریخی اثری از آثار منبت کاران اولیه باشد زیرا هنر دست شان مانند خودشان به فراموشی سپرده شد. اما مطمئنا چه در ایران و چه در خارج از ایران کار روی چوب پیشینه ای چند هزار ساله دارد. زیرا ماده اولیه آن فقط چوب است، ماده ای که در بیشتر نقاط جهان به وفور یافت می شده است؛ و البته ابزار کار پیچیده ای نیز احتیاج نبوده است. تنها ابزاری نوک تیز که بتواند چوب را برش دهد.

تندیسی که در جهان به عنوان قدیمی ترین اثر منبت (در اصل کنده کاری روی چوب)  شناخته شده است بتی است که به shigir idol معروف است. این بت چوبی که دو متر و ۸۰ سانتیمتر ارتفاع دارد حدود ۱۱۰۰۰ سال عمر دارد.

بت شیگیر (shigir idol)

بت شیگیر (shigir idol)

 

منبت کاری در ایران

اما در ایران منبت کاری حال و هوای خاص خود را داشت. منبت در ایران پر است از نقوش برگرفته از طبیعت و عرفان و اسلام. برخی می گویند منبت کاری در ایران قبل از دوران ساسانیان رواج داشته است اما مدرکی به عنوان گواه این ادعا وجود ندارد. قدیمی ترین اثر منبت کاری باقی مانده در ایران در چوبی بزرگ مسجد جامع عتیق شیراز است که مربوط به قرن سوم هجری یعنی حدود ۱۲۰۰ سال پیش است. این در دارای زیرسازی از چوب تبریزی است و روی آن رگه هایی از چوب گردو یافت می شود.

 

یکی از درهای منبت کاری شده مسجد جامع عتیق شیراز

یکی از درهای منبت کاری شده مسجد جامع عتیق شیراز

اساتید برجسته منبت در ایران

مانند بسیاری از هنر های دیگر دوران صفویه دوران اوج و شکوفایی این هنر و هنرمندان مربوط به آن بود اما با ورود به دوره قاجار و نادیده گرفتن هنر و هنر مندان ایرانی این هنر به بوته فراموشی سپرده شد. تا اینکه در اواخر دوران قاجار اساتیدی مانند استاد علی مختاری گلپایگانی (رییس صنایع مستظرفه مدرسه دارالفنون) و استاد احمد صنیعی به تهران آمدند و به تربیت هنرجویانی در رابطه پرداختند.

استاد علی مختاری گلپایگانی در ۱۸ سالگی به تهران آمد و بعد کسب اجازه از استاد کمال الملک در مدرسه دارلفنون به تدریس منبت به شاگردان پرداخت و از این رو به ابقای این هنر کمک کرد.

 

از آثار استاد گلپایگانی (سمت راست گل رز و سمت چپ تمثال استاد کمال الملک)

از آثار استاد گلپایگانی (سمت راست گل رز و سمت چپ تمثال استاد کمال الملک)

سبک های منبت کاری

بنا بر روش های گوناگون ساخت منبت این هنر به سه زیر شاخته تقسیم می شود.

حکاکی

برجسته نمایی

پیکر تراشی

 

منبت به سبک برجسته نمایی

منبت به سبک برجسته نمایی

منبت پیکر تراشی

منبت پیکر تراشی

 

منبت حکاکی

منبت حکاکی

 

  در سبک حکاکی روی چوب به کمک ابزار گود برداری می شود و در نتیجه نقشه و طرح پایین تر از سطح صاف چوب قرار می گیرد. اما در برجسته نمایی طرح مورد نظر گویی که از سطح کار کاملا جداست . سبک دیگری نیز وجود دارد که به پیکر تراشی معروف است. در این سبک زمینه ی صافی دیگر باقی نمی ماند و چوب تماما شکل طرح مورد نظر را می گیرد.

 

چوب مورد استفاده در منبت کاری

استاد منبت کار بنا بر رنگ و جنس کاری که می خواهد بسازد از میان چوب های گوناگون چوب مناسب را انتخاب می کند. در این میان تعدادی از چو بها از بقیه کاربری بیشتری در ساخت آثار هنری منبت کاری دارند.

چوب گردو

چوب گلابی

چوب چنارف نارون

چوب راش

چوب تبریزی

و ….

این چوب ها هر کدام رنگ منحصر به فردی دارند که در آفرینش های هنری کمک قابل توجهی به زیبایی نهایی اثر می کنند.

درتصویر شماره ۸ تلفیقی از هنر منبت با معرق را مشاهده می کنید. در معرق کاری استاد کار تکه هایی از جنس ها و رنگ های گوناگون چوب را در کنار یکدیگر قرار می دهد تا با وجود تفاوت در رنگ و جنس چوب اثر زیبایی و گیرایی بیشتری پیدا کند. در منبت کاری همان گونه که گفته شد روی چوب مورد نظر نقوش حک می شوند که ترکیب این دو هنر آثار فوق العاده ای را خلق می کند .

در تلفیق هنر های معرق و منبت کاری

در تلفیق هنر های معرق و منبت کاری

امروز باید با ترویج فرهنگ حمایت از صنایع دستی به پیشروی این هنر کمک کرد و با ماشینی شدن این هنر مبارزه کرد. منبت کاری همیشه نیاز به استادانی جهت آموزش و از آن هم مهم تر هنرآموزانی جهت یادگیری احتیاج دارد تا زنده بماند.

 

هنر نمدمالی

آشنایی با هنر نمدمالی

نمدمالی چیست؟

نمدمالی هنری است که محصول نهایی آن نمد است، تنها زیراندازی که به کمک “بافتن” شکل نمی گیرد نمدمالی است. این ادعا از اسم این هنر نیز مشخص است. نمد + مالی. یعنی قطعه ای که با مالیدن به دست می آید. در واژه نامه دهخدا نوشته شده است نمد ” نوعی از فرش که از پشم یا کرک مالیده حاصل می شود.” در نمدمالی تنها ابزاری که نیاز است آب داغ است و زور بازو!

تاریخچه نمدمالی

می گویند زمانی که پسر حضرت سلیمان که یک چوپان بود، تلاش می کرد تا با کمک پشم گوسفندان پارچه ای ببافد پس از تلاش های بسیار دست نیافتن به مقصود خود پشم را با مشت های خود از شدت عصبانیت کوبید و اشکی که از چشمان اش جاری شد روی آن ریخت. سپس دید که الیاف پشم نمناک و فشرده و در هم تنیده شده و شکل پارچه به خود گرفته است. شاید این تاریخچه افسانه باشد و یا واقعیت، اما چیزی که مسلم است، این است که نمدمالی از آنجا از ساده ترین راه های ساخت زیرانداز و لباس است، پیشینه ای پیچیده تر از این اتفاق نخواهد داشت.

مطمئنا اولین نمد مالی ها به صورت اتفاقی صورت گرفته اند. زیرا بسیاری بر این باور اند که نمد مالی بیشتر در مناطقی که مرطوب که مردمان اش به دامپروی مشغول بوده اند انجام می گرفته است. زیرا پشم این خاصیت را دارد که از انسان در مقابل سرما و رطوبت زیاد به خوبی محافظت کند. در حال حاضر نیز مناطق شمالی کشور در حاشیه دریای خزر را از مراکز اصلی تولید این دست ساز می دانند.

 

نمدمالی و تاریخچه آن

نمدمالی و تاریخچه آن

مراحل ساخت نمد

تهیه پشم گوسفند از بازار توسط استاد کار

زدن پشم جهت بازشدن تارهای پشم از یکدیگر

قالب زنی نمد در این مرحله  بسته به نوع نمدکه زیرانداز باشد و یا تن پوش پشم زده شده را در محلی که از باد و باران موصون باشد بر روی گونی و یا کرباس پهن می کنند.

اگر از آن نمد به عنوان زیرانداز استفاده شود ابتدا اندازه آن و شکل کلی آن مشخص می شود

پیاده سازی نقش و طرح بر روی پشم با توجه به سلیقه استاد کار نمد کار

در این مرحله بر روی کار مورد نظر را با پشم سفید یا سیاه کامل می پوشانند.تا جایی که حدود نیم تا یک متر روی آن پشم می ریزند.

ریختن آب داغ یا محلول آب و صابون بر روی نمد تا تمام تار های پشم در هم تنیده شوند.

مراحلی ساخت نمد

مراحلی ساخت نمد

مرحله نهایی ساخت نمد

حال نوبت به مالش آن می رسد. پشم ها را همراه با پارچه یا حصیری که زیر آن است لوله می کنند و به شکل یک استوانه در می آورند و با طناب محکم می بندند و سپس یک یا چند نفر همزمان با دست یا پا با فشار زیاد آن را می مالند.در این مرحله پشم های خیس خورده با فشاری که بر آن ها وارد می شود کاملا به هم چسبیده می شوند.

نمدمالی در کجا رواج دارد؟

در حال حاضر نمدمالی بیشتر در استان های مازندران، گیلان، سمنان رواج دارد. در حالی که نمد به عنوان یکی از گرم ترین پوشاک و زیرانداز ها معروف است اما در خانه های ایرانی جایی ندارد و مردم بیشتر سراغ منسوجات بافته شده از الیاف شیمیایی و چینی می روند. نمدمالی هنری است که روز به روز بیشتر به ورطه ی فراموشی سپرده می شود. این هنر در حال حاضر نیاز به خلاقیت طراحان ایرانی دارد تا بار دگر به عنوان هنری اصیل و پرزحمت به میان مردمان سرزمین مان راه پیدا کند.

 

هنر قلم کاری

قلم کاری صنایع دستی ایرانی

قلم کاری هنری پر رواج در اصفهان

“قلم کاری” واژه ای است که خود گویای همه چیز است. در ابتدای این هنر،صنعت نقوشی را با استفاده از قلم مو بر روی پارچه های پنبه و ابریشمی می کشیدند و سپس آن ها را رنگ آمیزی می کردند؛ از این پارچه ها زیبا و روح انگیز در پوشاک اشراف استفاده زیادی می شد. اما به مرور که تقاضا برای این گونه پارچه ها زیاد می شود و می بایست سرعت عمل بیشتری را در تولید این گونه پارچه ها به کار برد، صنعت گران این عرصه رو به چاپ های مهری آوردند. البته گفتنی است به طور دقیق به چاپ بر روی پارچه، چیت سازی گفته می شود که به عنوان یک غلط مصطلح امروزه همان پارچه قلمکار گفته می شود.

قلمکاری اصیل به شکل کاملا دستی با استفاده از قلم مو

قلمکاری اصیل به شکل کاملا دستی با استفاده از قلم مو

 

در قلمکاری باید از پارچه های پنبه، ابریشم، کتان، چلوار و کرباس استفاده کرد. به گفته اساتید این عرصه پارچه قلمکاری باید از نخ باشد زیرا پذیرش رنگ برای الیاف پنبه بسیار بیشتر از الیاف پشمی است. از این رو کیفیت رنگ بهتری خواهد داشت.

 

کاربرد رنگ در قلم کاری

رنگ هایی که در این هنر به کار برده می شود تماما از رنگ های طبیعی هستند؛ مانند رنگ مشکی که از پوست گردو و کتیرا ساخته می شود و رنگ زمینه را شامل می شود. رنگ دوم قرمز است که از زاج سفید (نوعی سنگ) و روناس ( نوعی گیاه) است و آن را با کتیرا می جوشانند تا رنگ قرمز به دست‌ آید. بدین ترتیب رنگ سوم آبی که از لاجورد و شیره‌ی انگور و کتیرا، رنگ چهارم زرد از پوست انارشیرین و کتیرا ، رنگ سبز از پوست انار شیرین، لاجورد ، شیره‌ی انگور و کتیرا تهیه می‌گردد.

تهیه قالب

مورد دیگری که برای خلق این هنر نیاز است تهیه قالب می باشد. قالب های قلم کاری از چوبی که نقوش مورد نظر روی آن ها کنده کاری می شود تهیه می گردد.

 

"<yoastmark

تاریخچه قلم کاری

اگر بخواهیم به طور دقیق بگوییم قلمکاری یا به عبارتی نگارگری بر پارچه از چه زمانی شروع شده است، می توانیم به پارچه ای که به قرن چهارم پیش از میلاد تعلق دارد اشاره کنیم. این پارچه در مقبره هفت برادر سکاها کشف شد. نمونه دیگری نیز از همین دوران در گورستانی در مصر به دست آمده است.

اما استفاده از آن در دوران مغول رواج پیدا کرد و ایرانیان برای جلب نظر خوانین مغول به طراحی و نقاشی پارچه هایی برای استفاده این افراد پرداختند. زمانی که صفویان قدرت را در دست گرفتند هنرمندان از اقصی نقاط کشور به مرکز حکومت آن ها، یعنی اصفهان آمدند تا از حمایت سلاطین صفوی به خصوص شاه عباس بی بهره نمانند. در این میان استاد های قلمکاری بر پارچه نیز به اصفهان آمدند تا امروزه نیز مرکز اصلی تولید این هنر اصفهان باشد.

غیر از اصفهان قلمکاری بر پارچه در شهر های زیر نیز رواج دارد:

– تبریز

– رشت

– کاشان

– مشهد

 

از جمله نقوشی که در این هنر کاربرد دارد می توان به مناظر تاریخی، جانوران اهلی و وحشی، مینیاتور، شکارگاه­های صنعتی، گل و بوته و اسلیمی، زنجیره و …. اشاره کرد.

در دوران صفوی از پارچه های قلمکار برای لباس های اشرافی استفاده می شد که به آن ها اصطلاحا “دلگه” می گفتند. در آن زمان محلهای مخصوصی برای تهیه لباس درباریان در بازار قیصریه اصفهان وجود داشت که در آن پارچه های قواره ای قلمکار عرضه می کردند. از دیگر کاربرد های آن در آن زمان ساخت خیمه و خرگاه و درفش های بزرگ و گرانقیمت برای رجز خوانی و به رخ کشیدن و فرهنگ و هنر بود. گاهی دیواری را کاملا با پارچه ی قلمکار می پوشانیدند و یا به عنوان پرده از آن استفاده می کردند.

امروز قلمکاری مصارف تزئینی دارد و آز طرح ها و اندازه های مختلف آن به عنوان روتختی، رومیزی و…. استفاده می شود.

 

اصفهان بازار قیصریه چیت ساز ها. سفرنامه اوژن فلاندن (1839) به نقل از کتاب اصفهان قدیم علی جانزاده

اصفهان بازار قیصریه چیت ساز ها. سفرنامه اوژن فلاندن (۱۸۳۹) به نقل از کتاب اصفهان قدیم علی جانزاده

پارچه قلمکار مرغوب

همه ما در هنگام خرید صنایع دستی کشورمان تمایل داریم بهترین و با کیفیت ترین نوع آن را تهیه کنیم و از آن هنر لذت کافی را ببریم. در بازار اصفهان قلمکارهای گوناگونی می توان یافت که از درجه های مرغوبیت متفاوتی برخوردارند. کیفیت یک پارچه قلمکار را عوامل گوناگونی ایجاد می کنند. اول از همه نوع پارچه ی زیر کار است. همانگونه که گفتیم این پارچه باید از جنس پنبه باشد؛ در غیر این صورت پارچه رنگ را به خوبی جذب نمی کند در نقوش ایجاد شده نواقصی پدید می آید.

مهم ترین عامل در بالا یا پایین بودن کیفیت پارچه قلمکار، رنگ های به کار برده شده هستند اگر از رنگ های طبیعی استفاده شود و موادی که با رنگ ها برای تثبیت هرچه بیشتر آن ها با رنگ مخلوط می شودند( مانند کتیرا و گلیسیرین) از با کیفیت ترین مواد باشد عمر قلمکار شما بالا می رود. از مراحل بعد از نقش انداختن بر روی پارچه شستن آن در آب است که به اصلاح آن زا “آبخور کردن” می گویند.

اما به جز رنگ و تثبیت آن نقوش به کار رفته ، یا همان قالب های استفاده شده در آن وتعدد رنگ ها نیز در بالا بردن کیفیت کار نقش بسزایی دارند.

در پارچه های قلمکار هرچه تعداد رنگ ها بالاتر باشد، بدین معنا است که تعداد مهر ها و بالطبع تعداد افرادی که روی آن وقت گذاشته اند بیشتر است. زیرا در کارگاه های قلمکارسازی هر مهر توسط یک استادکار بر روی پارچه زده می شود تا مهرها هرچه منظم تر بر روی پارچه نقش بیاندازند.

سفره قلمکاری. پر از نقش و رنگ

سفره قلمکاری. پر از نقش و رنگ

پارچه‌های قلمکار، زیباست و خیال انگیز، و با همه‌ی سادگی، نشانه‌یی است از پایداری یک سنت و یادگاری است از پیشینیان ما که هنر، فروتنی و پشتکارشان، ستایش انگیز بود. خوشبختانه امروزه نیز پارچه های قلمکار به دلیل قیمت نسبتا پایین آنها نسبت به صنایع دستی دیگر خریداران زیادی دارد و مورد توجه قرار گرفته است.

هنر فیروزه کوبی

فیروزه کوبی هنری اصیل

هنر فیروزه کوبی

فیروزه کوبی یکی از جدیدترین هنرهایی است که به تازگی با بهره گیری از فیروزه و هنر چیدن این سنگ های قیمتی و پرداخت آنها را فیروزه کوبی می گویند در این هنر چندین مشخصه مهم وجود دارد تا بتوان بهترین و زیباترین اثر هنری را ایجاد کرد،این هنر به طور کلی از صنایع دستی های شهر خاصی نیست ولی در حال حاضر شهر اصفهان از فعالان این هنر به حساب می آید.

فیروزه چیست؟

یکی از زیباترین و شناخته شده ترین سنگ های زینتی است که طی فرایند های شیمیایی گوناگون و طی سالیان پدید می آید. نام علمی یا همان فرمول شیمیایی آن آلومینوفسفات آبدار مس است. در لغت نامه دهخدا از فیروزه چنین تعریف شده است:

“فیروزه ،پیروزه . فیروزج . یکی از سنگهای آذرین که ترکیب آن عبارت از فسفات هیدراته آلومینیوم طبیعی است و وزن مخصوصش بین ۲/۶۲ تا ۲/۸۳ است و سختی آن مساوی شیشه یعنی برابر با  ۶ است . فیروزه به مناسبت رنگ آبی درخشانی که دارد در شمار سنگهای گرانبها شناخته میشود. همیشه بی شکل است و در حالت طبیعی رگه های قهوه ای یا سفید مشاهده میشود. شکست فیروزه ناصاف است و معمولاً رنگش در برابر رطوبت یا خشکی هوا و در ارتفاعات تغییر می کند. مرغوبترین نوع فیروزه دارای رنگ آبی آسمانی و مخصوص ایران است و در محلی موسوم به معدن در نزدیکی نیشابور وجود دارد.”

بزرگترین معدن فیروزه جهان

بزرگترین معدن فیروزه جهان

فیروزه در دنیا

در اروپا به فیروزه Turquoise (تورکویز) گفته می شود. و به معنای سنگ ترکی است؛ زیرا فیروزه ایرانی از طریق ترکیه به اروپا راه پیدا کرد. این سنگ زینتی در ایتالیا به عنوان یکی از گرانبها ترین سنگ ها در جواهر سازی کاربرد دارد.

به گفته کارشناسان سنگ تراش و فیروزه شناس فیروزه مرغوب خصوصیاتی از قبیل رنگ آبی سیر و رگه های ناخالصی کمتر است که به فیروزه عجمی معروف است. به فیروزه های بدون رگه در سراسر جهان گرید ایرانی ( Persian grade) گفته می شود فارغ از اینکه از کجا استخراج شده باشند. انواع گوناگون فیروزه با رگه های متفاوت موجود است که رنگ آن ها از سبز تا آبی سیر متغیر است اما فیروزه نیشابور با رنگ آبی سیر خود ملاک سنجش و قیمت گذاری انواع فیروزه ها در سراسر جهان است.

فیروزه گرید ایرانی (فیروزه عجمی)

فیروزه گرید ایرانی (فیروزه عجمی)

متاسفانه در بازار فیروزه نیز متقلبانی عرضه اندام کرده اند که سنگ هایی را به رنگ فیروزخ رنگ می کنند و به بازار عرضه می کنند. و برخی پا را از این فراتر گذاشته اند و سنگ های سفید هاولیت را تراش داده و به نام فیروزه سفید می فروشند.

فیروزه تقلبی

فیروزه تقلبی

 

سنگ هاولیت. که نام دروغین فیروزه سفید بر آن نهاده اند

سنگ هاولیت. که نام دروغین فیروزه سفید بر آن نهاده اند

هرچه میزان آهن موجود در فیروه بیشتر باشد رنگ آن به زرد متمایل می شود.

فیروزه کوبی و قدمت آن

فیروزه کوبی را می توان هنر موزاییک فیروزه بر سطح فلزی از قبیل مس، برنج، نقره یا برنز خواند. قدمت استفاده از فیروزه و استخراج آن به هزاران سال پیش بازمی گردد اما هنر استفاده از تکه های ریز فیروزه با استفاده از چسب بر روی سطوح به حدود ۶۰ تا ۷۰ سال پیش باز میگردد.

فیروزه به کار برده شده در سردیس آنخ آمون مربوط به هزاران سال پیش

فیروزه به کار برده شده در سردیس آنخ آمون مربوط به هزاران سال پیش

بنا بر گفته برخی منابع اولین شخصی که فیروزه کوبی انجام داد شخصی به نام “یوسف حکیمان” در مشهد بود که بر روی زیورآلات زنانه فیروزه کوبی می کرد. بعد از او شخصی به نام  “حاج داداش” این هنر را از مشهد به اصفهان برد و بر روی ظروف فلزی آن را اجرا کرد. در حال حاضر نیز این صنعت فقط در اصفهان رواج دارد.

مراحل فیروزه کوبی

– زرگری

– فیروزه کوبی

– پرداخت گری

در مرحله اول سطح زیر کار از فلز مورد نظر مانند برنج، مس و نقره توسط زرگر یا سازنده فلز به کمک دست یا دستگاه پرس ساخته می شود و صاف و صیقل خورده وارد مرحله بعد می شود.

در مرحله دوم استاد فیروزه کوب خورده فیروزه ها که از نظر اندازه و رنگ باید مشابه باشند از ضایعات دیگر جدا می کند. بعد از مشخص شدن نوع سنگی که قرار است بر سطح کار شود. سطح فلز مورد نظر کمی گرم می شود در این زمان بر روی سطح کمی لاک پودر شده (لاک گردویی) می پاشند در زمانی که لاک حالت مذاب دارد فیروزه را روی آن می چسبانند. بعد از آنکه سطح مورد نظر را با فیروزه پوشاندن و فضاهای خالی میان فیروزه ها را با فیروزه های ریزتر پر کردند، آن را به کمک سنگ “آب سان” صاف و صیقلی می کنند تا برجستگی های لاک و فیرزه از بین رود و سطحی یک دست به دست آیند. در این مرحله است که رنگ واقعی فیروزه نمایان می شود.

مرحله سوم پرداخت گری است.  در این مرحله بر روی سطوح فیروزه کوبی شده را پولیش می کشند و بعد روی آن را پلی استر می کشند که دلیل آن حفاظت از سطح کار و همچنین زیبایی حداکثری اثر است.

مراحل فیروزه کوبی

مراحل فیروزه کوبی

کاربرد های فیروزه کوبی

هنر فیروزه کوبی مانند بسیاری از هنرها جنبه تزیینی و تجملی دارد. اما از آن جا که این هنر را بر ظروفی نظیر شیرینی خوری، قندان، گلدانف گلاب پاش، سنگاب و…. پیاده می کنند فقط جنبه کاربردی نیز پیدا می کنند. اما همان گونه که گفتیم فیروزه کوبی قبل از آنکه بر ظروف انجام شود بر روی زیورآلات پیاده می شد. هنری که امروزه نیز طرفداران زیادی دارد.

اما امروزه از فیروزه کوبی به جز بر روی ظروف و زیورآلات برای ساخت تابلو های نفیس نیز استفاده می شود. بدین گونه که خوشنویسی بر روی سطح اگر پارچه ای باشد نوشته شده و سپس فیروزه ها بر روی آن چسباندیده می شوند و اگر سطح مورد نظر چوبی باشد بعد از لیزر طرح مورد نظر بر روی چوبی تکه های فیروزه داخل آنها کار می شود.

فیروزه کوبی بر روی چوب

فیروزه کوبی بر روی چوب

 

استفاده از فیروزه کوبی در زیورآلات

استفاده از فیروزه کوبی در زیورآلات

این هنر بسیار جدید است و نیاز به حمایت از جانب مردم و مسئولین دارد.