برچسب: خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی و هنرهای ایرانی از جمله فعالیتهایی است که تمام افراد در هنگام سفر به شهرهایی همچون اصفهان، شیراز، کرمان، زنجان، مازندران، یزد، و … با انواع این صنایع دستی ها آشنا می‌شوند و به رسوم قدیمی برای عزیزان خود بهترین و زیباترین صنایع دستی آن شهر را خریداری کرده و به آن شخص هدیه می‌دهند.

انواع صنایع دستی

در هنگام خرید و دریافت صنایع دستی با خانواده ای از هنر آشنا می شویم اگر بخواهیم تعدادی از صنایع دستی ایرانی را نام ببریم به شرح زیر می باشد:

میناکاری

گلیم سوزنی

پته دوزی

هنرمینیاتور

جعبه سنگی

گلیم بافی

ترمه دوزی

خاتم کاری

هنر خراطی

فیروزه کوبی

و…

نقاشی مینیاتور، گل و مرغ

گل و مرغ و مینیاتور ایرانی

گل و مرغ در مینیاتور

از زیبا ترین سبک ها در نگارگری ایرانی نقاشی های گل و مرغ است. نگارگری گل و مرغ ریشه در بطن ایران زمین دارد و به عقیده برخی قدمت آن به چهار هزار سال پیش بر می گردد. به گفته جلیل جوکار از اساتید دانشگاه اصفهان : ” یکی از شاخه‌های اصلی و بدیع نقاشی ایرانی، نقاشی گل و مرغ است که شامل نقاشی گل‌ها و بوته به تنهایی گل و بوته‌سازی و یا نقاشی گل‌ها و پرندگان دانه خواری چون بلبل در کنار هم گل و مرغ سازی می‌شود.

 

مینیاتور ایرانی

هنر مینیاتور از آن دست هنر هایی است که  اکثر افراد با آن آشنایی دارند و آن را هنری صرفا ایرانی می دانند.  اما اگر کمی در این باب جستجو کرده  باشیم در می یابیم که هنر مینیاتور را در سایر کشور ها به ویژه کشور های شرق آسیا و یا هندوستان به وفور می توان مشاهده کرد.

 

مینیاتورهای شرقی

مینیاتورهای شرقی

اما مینیاتور ایرانی چگونه است که همگان با اولین نگاه آن را تشخیص می دهند. “نگار گری” عبارتی است که به مینیاتور ایرانی اختصاص داده اند. نقاشی یا نگارگری ایرانی سبکی از هنر ایرانی است که پیش از ظهور اسلام وجود داشته است با ظهور اسلام تلفیقی میان عرفان اسلامی و هنر ناب ایرانی پدید آمد که نتیجه آن هنر بلامنازع ایرانی است.

در نقاشی مینیاتور، تصاویر شباهتی با دنیای واقعی ندارند. حجم و سایه روشن هم به کار نمی‌رود و قوانین طبیعت رعایت نمی‌شود. هنرمند به کشیدن پیکرهای انسانی تأکید چندانی ندارد. درختان میوه، اغلب مملو از شکوفه‌ و برگ‌ است. با نگاهی به این طرح‌ها در میابیم که خطوط بر رنگ ترجیح دارد. قدیمی‌ترین این طرح‌ها که با قوانین نقاشی‌های مینیاتور  منطبق است به دوران مغول و تیموریان می‌رسد.

 

نقاشی مینیاتور استاد فرشچیان

نقاشی مینیاتور استاد فرشچیان

نگار گری ایرانی سبک های گوناگونی دارد مانند:

  • مینیاتور تمام رنگ جسمی
  • مینیاتور آبرنگ روحی
  • مینیاتور سیاه قلم رنگی
  • مینیاتور سیاه قلم
  • مینیاتور سفیدرنگ
  • مینیاتور زیر روغنی

 

یکی از جلوه ها و زیباترین سبک های نگارگری ایرانی نقاشی گل و مرغ است.

 

گل و مرغ

نگارگری گل و مرغ ریشه در بطن ایران زمین دارد و به عقیده برخی قدمت آن به چهار هزار سال پیش بر می گردد. برخی ریشه آن را همنشینی سیمرغ و درخت زندگی می دانند که در اساطیر ایرانی جایگاه بسیار ویژه ای دارد. در ادبیات پیش از اسلام آشیانۀ سیمرغ را بر روی درخت زندگی می دانسته اند که هر بار بر آن می نشیند تخم همۀ گیاهان مفید از آن فرو می ریزد و هر بار برمی خیزد شاخه ای تازه می روید که دارای تخم همۀ گیاهان مفید می باشد.

در دوران پس از اسلام و تغییر عقاید نسبت به این پرنده جایگاه آن نیز کمی تغییر کرد. پس از اسلام گویا سیمرغ را رمز جبرئیل می دانستند. پیکری بزرگ، شکوه و جمال، پر و بال، پرورندگی، درمانگری و نشیمن داشتن بر درخت مقدّس، از صفات مشترکی است که به این نسبت می دادند.

نقاشی مینیاتور، گل و مرغ

نقاشی مینیاتور، گل و مرغ

طاووس نیز در این نقاشی ها جایگاه ویژه ای دارد. اما  بعد از ظهور اسلام و پیدایش اسطوره رانده شدن طاووس از بهشت کم کم جایگاه طاووس در این نگارگری ها تغییر کرد و به قول عطار نیشابوری ” تنها آرزوی طاووس دوباره رسیدن به باغ بهشت و دربانی آنجا را نمودن، است.”

بعد از آن در سیری تاریخی نقاش های گل و مرغ روندی طبیعت گرایانه پیدا کردند و پرندگان در باغ هایی پر گل و شکوفه نشان داده شدند.  در حال حاضر آنچه در نقاشی های گل و مرغ مشاهده می شود پرندگانی نظیر گنجشک، هدهد و  شانه به سر هستند.

 

امروزه از گل و مرغ چه استفاده‌هایی می‌شود؟

در گذشته نگار گری ها در فرهنگ ایرانی در بین مردم عادی جایگاه چندانی نداشته و بیشتر موارد مصرفی آن ها در میان درباریان برای مزین ساختن دربار و قصر و کاخ استفاده می شد.

امروز که سطح علاقه و شناخت نسبت به نگارگری ایرانی بیشتر شده است، این هنر به طرق گوناگون به زندگی مردم راه پیدا کرده است. این نگار گری ها در مزین کردن دیوار خانه ها فراتر رفته و در وسایل دکور خانه استفاده می شود. بر کیف و لباس و ظروف آن ها مشاهده می کنیم.

اما متاسفانه تکنیک های پیشرفته چاپ و هزینه های تمام شده ی پایین راه را بر هنرمندان واقعی این عرصه سخت و دشوار کرده است که تنها هنردوستان می توانند با حمایت خود از این هنر-صنعت جلوی نابودی آن را بگیرند.

 

قاب نقاشی مینیاتور و گل مرغ

قاب نقاشی مینیاتور و گل مرغ

 

نگهداری از گلیم

نگهداری از گلیم

روشهای نگهداری از گلیم

گلیم از جمله زیر اندازهایی است که به دلیل بافت حساس و رنگ های طبیعی آن نیاز به مراقبت های ویژه است. نگهداری از گلیم و به طور کلی صنایع دستی داری مانند گلیم و جاجیم و زیلو و یا منسوجات سنتی مانند چادر شب بافی، ابریشم بافی و … دارای اهمیت است و باید به روش های اصولی صورت گیرد. در ادامه با برخی از اصول شستشو و نگهداری از گلیم آشنا می شوم.

 

شستشوی گلیم

زیرانداز های مانند فرش و گلیم به دلیل جذب آلودگی بیشتر از محیط نیاز به شستشوی سالیانه دارند. گلیم ها از آنجا که دستباف هستند و الیاف آن ها با استفاده از رنگ های طبیعی رنگ آمیزی شده اند دارای ظرافت هایی هستند که باید به هنگام شستشو مواظب آن ها باشیم.

  • قبل از شستشو گلیم را خاک روبی کنید
  • از اب گرم استفاده نکنید (برای جلوگیری از رنگ دهی الیاف)
  • از مواد شسشتوی غیر قلیایی استفاده کنید
  • مانند پودر لباسشویی دستی یا شامپو فرش
  • از برس های زبر شستشوی فرش استفاده نکنید زیرا به بافت و گره ها آسیب می رساند (بهتر است برای شستشو از پارچه های زخیم استفاده نمایید)
  • آبگیری را کامل انجام دهید
  • گلیم را بعد از شستشو لوله نکنید برای ساعتی بعد از آبگیری آن را در همان حال بر سطح صاف بگذارید
  • بعد از گذشت یک ساعت گلیم را پهن کنید تا خشک شود

 

شستشوی گلیم

شستشوی گلیم

نگهداری از گلیم

  • از تابش مستقیم آفتاب به آن ها جلوگیری کنید و هر چند وقت یکبار جای قرارگیری آن را تغییر دهید
  • اگر تمایل دارید گلیم را جمع کرده و در جایی نگه دارید برای جلوگیری از بید زدگی و حجوم حشرات پارچه ای سفید و نخی روی آن پهن کنید سپس نفتالین پودر شده را روی آن بپاشید و بعد گلیم را به شکل لوله ای بپیچید.
  • اگر در مناطق مرطوب زندگی می کنید و گلیم شما دچار بید زدگی یا همان حجوم حشرات و تخم گذاری شان شده می توانید روش های زیر را انجام دهید:
    • گلیم را به پشت در معرض آفتاب قرار دهید (زیرا تخم حشرات در میان گره های فرش و گلیم خانه می کند)
    • گلیم را در سرمای ۲۰ تا ۳۰ درجه زیر صفر قرار دهید
    • استفاده از توتون و تنباکو (که از روش های قدیمی است، اما امکان دارد رنگ توتون و تنباکو به قسمت های روشن فرش یا گلیم برسد)
    • هر شش ماه یکبار فرش و گلیم در معرض هوا قرار گیرد (اگر به دلیل سنگین بودن امکان جابجایی نداشید می توانید در منزل در و پنجره ها را به روی فرش و گلیم خود باز بگذارید)

 

بهتر است شستشوی گلیم و فرش دستباف را به دست متخصصین این کار بسپارید؛ زیرا رنگ های طبیعی و رنگ کاری سنتی شان، احتمال رنگ دادن آن ها را بیشتر می کند.

نگهداری از پته

نگهداری از پته

نگهداری از پته و نکات آن

به طور کلی نگهداری اصولی و صحیح از صنایع دستی که هم ارزش مادی و معنوی بالایی دارند و هم به طور ذاتی آسیب پذیر و شکننده هستند، دغدغه مهمی برای همه محسوب می شود. نگهداری از پته و دیگر رودوزی های سنتی نیز که شدیدا در معرض آلودگی و تخریب هستند نیازمند برنامه ای دقیق است. در ادامه به روش های گوناگون حفاظت و نگهداری از پته، این رودوزی زیبای کرمانی می پردازیم.اگر درباره پته اطلاعاتی ندارید پیشنهاد میکنم مقاله هنر پته دوزی را مطالعه بفرمایید.

 

آموزش نگهداری از پته

شستشوی پته

از آنجا که منسوجات به ویژه منسوجات پشمی و کُرک دار آلودگی را به راحتی به خود جذب می کنند، باید بدانیم که روش آلودگی زدایی و شستشوی آن ها چگونه است. بافت پته ظریف است و رنگ های آن طبیعی و روش رنگ آمیزی الیاف آن سنتی می باشد؛ از این رو اگر روش درستی در شستشوی آن اتخاذ نشود به بافت و رنگ های آن آسیب می رسد.

 

مراحل شستشوی پته

  • پودر یا مایع لباس شویی بدون آنزیم را در ظرفی از آب سرد حل کنید
  • پته را در آب محلول غوطه ور کنید
  • چند دقیقه پته را در این محلول بچرخانید
  • آب کشی کامل کنید
  • از چلاندن پته خودداری فرمایید
  • بعد از آبکشی کامل پته را بر سطحی صاف پهن کنید
  • از آویزان کردن پته به بند رخت به شدت بپرهیزید زیرا بافت آن از هم باز می شود
  • از تابش مستقیم آفتاب به پته جلوگیری کنید

 

نکات مهم درباره شستشوی پته

نکته ۱: هیچ کاه پته را در ماشین لباسشویی و یا حتی برای خشکاندن سریع آن از خشک کن این دستگاه استفاده نکنید

نکته ۲: پته را هرگز با آب گرم نشورید

نکته ۳: بهتر است برای خشک شدن هر چه سریع تر پته آن را در یک روز گرم و خشک بشورید.

نکته ۴: هیچ گاه پته های سفید و رنگی را با هم نشورید چون امکان رنگ پذیری پته با شال سفید وجود دارد.

 

شستن پته برای اولین بار توسط پته دوز باید انجام گیرد، زیرا:

  • الیاف پته از پشم گوسفند است و امکان دارد بوی ناخوشایندی داشته باشد
  • این شستشو برای از بین رفتن خطوط الگو نیز می باشد

نکته: شستن پته توسط هنرمند پته دوز باید قبل از ریش ریش کردن شال انجام بگیرد.

 

 نحوه اتوکشی پته

بعد از دوخت پته و شستشوی آن پته چروک خواهد شد. برای اتو کردن پته نکات زیر را به خاطر بسپارید:

  • حتما از اتوی بخار استفاده کنید
  • پته را به پشت پهن کنید و پارچه ی نخی دیگری روی آن قرار دهید
  • روی پارچه نخی آب اسپری کنید و سپس به اتو کردن پته بپردازید

 

نگهداری از پته برای ماندگاری بیشتر

گاهی پته ها در دکور خانه کاربردی ندارند اما برای شما به قدری ارزش دارند که تمایل دارید آن را در صندوقچه ای مانند گنجی زیبا نگهداری کنید. اما پته به دلیل جنس پشمی و یا گاهی پنبه آی آن و همینطور رنگ های طبیعی ای که دارد، به اصلاح بید زده می شود که اگر پشمی باشد بوی نامطبوعی به خود می گیرد و شاید مورد حمله حشرات موذی قرار بگیرد. پس بهتر است به بهترین نحو از آن نگهداری شود:

  • برای جلوگیری از آسیب حشرات موذی پته باید در مکانی قرار بگیرد که هوا در آن جریان داشته باشد.
  • اگر میخواهید پته را در صندوق و یا چمدان برای مدت طولانی نگهدارید آن را در پارچه ای نخی به همراه یک عدد صابون بپیچید تا از آسیب حشرات و بوی نم و نا در امان باشد.

 

سعی کنید پته را در شرایطی نگهداری کنید تا نیازی به شستشوی مداوم آن نباشد. مثلا آن ها را در قاب بگذارید؛ و یا اگر از آن ها به عنوان رومیزی استفاده می کنید آن را زیر شیشه و یا سلفون بگذارید.

 

اصطلاح “پته به آب دادن” از کجا آمده است

باید بگوییم که این پته با پته ی زیبای ما فرق دارد!

در گذشته های دور که مردم برای استفاده آب روزمره خود از جوی ها و نهر ها استفاده می کردند از آب­بندی چوبی با نام “پته” استفاده می کردند تا باریکه ای از رود را به استفاده ی شخصی خود اختصاص دهند. در زمان خشکسالی و کم آبی این کار به نوبت و در زمان مقرر صورت می گرفت.گاها افرادی یا از روی سودجویی و یا به ناچار شبانه زمانی که کسی مراقت آب و پته گذاری ها نبود، پته خود را به آب می بستند تا حوضچه و منبع خود را پر کنند؛ اما به اتفاق اگر در اثر فشار آب پته جدا می شد و روی آب می افتاد و به جریان رود سپرده می شد، باقی افراد ده از این کار مخفیانه با خبر می شدند. آن گاه بود که “پته اش روی آب افتاده بود” و از طرف باقی افراد ده مواخذه می شد.

 

مرصع ­کاری

مرصع ­کاری هنر جواهر نگاری

آشنایی با مرصع ­کاری

مرصع ­کاری یکی از قدیمی ترین هنر های جهانی است که با جواهر سازی در یک راستا قرار دارد. مرصع­ کاری هنر جواهر نشان کردن، جواهر نگاری و نگین کاری نیز خوانده می شود. مرصع کاری در لغت از واژه ترصیع به معنای موازنه است. در این هنر به کاشت متقارن جواهرات بر سطح مورد نظر ترصیع و نتیجه کار مرصع می گویند.

سپر نادرشاه افشار. مرصع کاری شده با جواهرات

سپر نادرشاه افشار. مرصع کاری شده با جواهرات

تاریخچه مرصع کاری

ایران تاریخچه ای  ۲۵۰۰ ساله در نظام شاهنشاهی دارد؛ پادشاهان ایرانی از شاهان قدرتمند جهان بودند که خزانه آن ها  مملو از جواهرات رنگارنگ، قیمتی و نیمه قیمتی بود. اما آن ها تنها به چند زیور قانع نبوده و تمایل به زینت بخشی تمامی ابزار و وسایل خود به جواهر بودند. مانند ظروف، تخت و صندلی، شمشیر، خنجر. از این رو همیشه افراد هنرمندی که می توانستند حس تجمل طلبی آن ها ارضا کنند پرورش می یافتند. این هنر جواهر نشان کردن اشیا را مرصع می گویند. این هنر از زمان هخامنشیان و ساسانیان وجود داشت در زمان سلجوقیان به اوج خود رسید.

در این اشیا از سنگ های قیمتی گرفته مثل الماس، یاقوت، زمرد و …. تا سنگ های نیمه قیمتی مانند عقیق و فیروز و …. استفاده می شود.

 

کاربرد های مرصع کاری

از مرصع کاری در جواهر سازی، مانند انگشتر و دستبند و … استفاده می شود.  اما در گذشته از آن در ظروف و تاج ها کلاه ها و حتی پوشاک سلطنتی نیز استفاده می شد. مرصع کاری تنها مربوط به ایران نیست در تمام نقاط دنیا دیده می شود. از آنجا که جواهر ها را باید روی قطعه ای از جنس دیگر سوار کرد، این قابلیت را دارد تا با هنر های دیگر نیز تلفیق شود. مرصع کاری اصیل و تجملی بیشتر روی فلزهای گرانبها از قبیل طلا و نقره و …. انجام می گیرد. این فلزها می توانند قبل از مرصع کاری قلمزنی شوند و یا با میناکاری رنگ و لعابی بیشتر داشته باشند.

 

گلدان قلمزنی، مرصع کاری شده

گلدان قلمزنی، مرصع کاری شده

 

درپوش ظرف میناکاری و مرصع کاری شده- موزه جواهر ایران

درپوش ظرف میناکاری و مرصع کاری شده- موزه جواهر ایران

 

سرکلاه میناکاری مرصع کاری شده. مرب.ط قرن 19 میلادی- ایران

سرکلاه میناکاری مرصع کاری شده. مرب.ط قرن ۱۹ میلادی- ایران

جاجیم بافی

جاجیم بافی و پلاس بافی

هنر جاجیم بافی

جاجیم و جاجیم بافی از صنایع دستی اصیل و روستایی ایران و ترکیه به حساب می آید. جاجیم فرشینه ای است پشمی و گاهی پنبه ای یا حتی در موارد تزئینی ابریشمی که از نخ های رنگین بافته می شود. از مهم ترین مشخصه های جاجیم فرم راه راه آن است. جنس اصلی این فرشینه پشم و کرک است که با دستگاه نساجی افقی بافته می شود.

هنر جاجیم بافی

هنر جاجیم بافی

جاجیم بافی در ایران

این دست بافته های رنگین در ایلات آذربایجان و کردستان و کرمانشاه ایران، توسط زنان روستایی بافته می شود. پراکندگی جغرافیایی مکان بافت جاجیم نشان می دهد که این دست بافته ی پشمین مختص مکان های سرد و کوهستانی است؛ زیرا پشم گوسفند از مرغوب ترین الیاف برای جلوگیری از نفوذ سرما به بدن انسان است. از موارد مصرف آن، صرف نظر از نقش فرش بودن ، به جُل اسب، رو انداز رختخواب و بالاپوشی برای جلوگیری از نفوذ سرما می توان اشاره کرد.

زن بافنده ی جاجیم. در منطقه ارسباران (آذربایجان) و کارگاه جاجیم بافی اش که آن را در فضای باز گسترانیده است.

زن بافنده ی جاجیم. در منطقه ارسباران (آذربایجان) و کارگاه جاجیم بافی اش که آن را در فضای باز گسترانیده است.

طبیعتا نمی توان زمان دقیقی را برای شروع بافت جاجیم در نظر گرفت اما آنچه از شواهد بر می آید این است که این هنر خانگی از حدود ۷۰۰ سال پیش در ایران رواج داشته است. گواه این مدعا نقاشی ای مروبط به قرن ۱۴ میلادی است که پارچه یا فرشی شبیه به جاجیم در تصویر ان دیده می شود.

 

شیوه و کارگاه بافت جاجیم

کارگاه بافت جاجیم مانند بسیاری از گلیم ها افقی و بر روی زمین است. در این کارگاه بافنده بر زمین می نشید و بعد از آماده کردن نخ های رنگین از جنس پشم، کرک و یا پنبه، چله کشی می کند. چله همان تار است که در “جاجیم­بافت” به رنگ های مختلف است. این بافت برخلاف بسیار از گلیم ها تارنما است و پود ها در پشت آن پیدا هستند. همین امر باعث می شود تا رنگ های جاجیم همیشه به صورت راه راه باشد زیرا تارها رنگین هستند و به صورت عمودی چله کشی می شوند. به این طرح در تمام بافت های ایران از قبیل قالی، گلیم بافی، ترمه دوزی و … “محرمات” می گویند .

جاجیم بافی در ایران

جاجیم بافی در ایران

در حال حاضر متاسفانه پارچه هایی مشابه با نخ های پلی استر به وسیله ماشین های نساجی به بازار عرضه می شوند که هیچ کدام از خصیصه های اصیل جاجیم را ندارند. اگر هم از نخ های پشمی استفاده شود به کمک ماشین های نساجی بافنده می شوند و حمایتی از بافنده های روستایی و دست بافته های شان نمی شود. این عدم حمایت لطمه ای بزرگ به اقتصاد خانوار های روستایی بافنده وارد می کند که آن را وادار به ترک بافت و حتی ترک وطن می کند.

 

پلاس بافی

پلاس دست بافته ای بسیار شبیه به گلیم است اما ساده تر و بر روی دار افقی بافته می شود. پلاس نسبت به گلیم درشت بافت تر  است.  ظاهر این دست بافته، در بیشتر مواقع مانند جاجیم راه راه یا همان محرمات می باشد و تفاوت آن این است که در جاجیم خطوط عمودی هستند و در پلاس افقی

پلاس بافی

پلاس بافی

در پلاس تارهایی که چله کشی می شوند رنگی نیستند که همین امر باعث تفاوت آن با جاجیم می شود. بافنده تارهای بدون رنگ پشمی را به سردار و زیر دار (دو میله چوبی افقی در دار بافندگی) می پیچد و با کمک پود های رنگی از جنس پشم و گاهی پارچه های مستعمل بریده شده، به نقش زدن می پردازد. پلاس از لحاظ طرح و نقش بسیار ساده تر و ابتدایی تر از جاجیم می باشد.

لر های بختیاری، ساکنان خراسان شمالی، روستاییان ترکمن از جمله بافندگان اصلی پلاس در ایران هستند.

 

هنر پلاس بافی در ایران

هنر پلاس بافی در ایران

پلاس در زبان و ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی بسیاری از شاعران و نویسندگان گاه برای ملموس کردن هر چه بیشتر محتویات داستان و شعر خود از لوازم مورد استفادهدر منازل افراد در زمان معاصر خود استفاده می کردند. پلاس نیز به عنوان دست بافته ای ساده که مردمان عادی از آن بهره می بردند از این قاعده مستثنا نیست و در اشعار شاعری چون فردوسی چندین بار مورد استفاده بوده است. مانند ابیات زیر از فردوسی

یکی خانه بگزین که دارد پلاس                خداوند آن خانه را دارد سپاس  فردوسی

 

 

و یا این بیت از سعدی:

زاهدی در پلاس پوشی نیست                 زاهد پاک باش و اطلس پوش   سعدی

 

پلاس در اصطلاحات زبان فارسی نیز جایگاهی دارد:

جُل و پلاس”  را مطمئنا یا خودتان و یا مخطبان تان استفاده کرده اید. جل گستردنی ای پشمین است که بر اسب یا چهارپایی دیگر می اندازند . له آن زین­پوش نیز می گویند. پلاس نیز همین فرش ساده است که از نظر مادی نسبت به گلیم و قالی کم ارزش تر است.

“جل و پلاس” به متعلقات بی ارزش انسان در زندگی اشاره دارد.

 

درباره جاجیم در ویکیپدیا بخوانید

ملیله کاری

ملیله کاری را چقدر می شناسید؟

ملیله کاری چیست

هنر ملیله کاری از هنر های تزئینی بسیار شکیل است که نمی توان آن را صرفا به ایران و اعصار گذشته نسبت داد. ملیله کاری در اروپا و آسیا انجام می گرفته و انجام می گیرد. این هنر نیز از شاخه های هنر کار با فلز است و از صنایع دستی شهر زنجان به شمار می آید. فلزاتی از قبیل طلا و نقره و گاها مس در ملیله کاری کاربرد دارند.

تفاوت ملیله کاری و ملیله دوزی

ملیله دوزی یا همان سرمه دوزی از هنر های تزئین لباس با قدمتی چند هزار ساله در ایران است. در این روش تزئینی لباس هایی با پارچه های گران قیمت از جمله ترمه که بافتی مستحکم دارند با رشته های باریک طلا یا نقره (ملیله) مزین می شوند. در سرمه دوزی رشته های فلزی طلا یا نقره که توخالی و منعطف (امروزه به شکل فنر) هستند استفاده می شوند که از زمان ساسانیان و هخامنشان رواج یافت در دوره صفویه به اوج خود رسید.

اما ملیله کاری هنر- صنعتی است برای ساخت ظروف و زیورآلات­­­. طبق مشاهدات و آثار این هر متعلق به ۳۵۰ تا ۵۵۰ قبل از میلاد است. در چند صد سال گذشته مورخان و جهان گردان زیادی از رواج این هنر در شهر زنجان نوشته اند و آن را هنر فاخر ایرانی خوانده اند.

 

ملیله کاری

ملیله کاری

 

ملیله دوزی

ملیله دوزی

 

ملیله کاری در ایران

افرادی که با صنایع دستی ایران آشنایی داشته باشند به خوبی می دانند که ملیله کاری از صنایع دستی اصیل زنجان است. که طبق مشاهدات فیزیکی و آنچه در کتاب ها آمده است سابقه آن به پیش از میلاد در زمان هخامنشیان و ساسانیان می رسد. اما با توجه به این که در این صنعت ماده اولیه طلا و نقره است و از گرانبهاترین فلز ها به شمار می روند، متاسفانه آثار چندانی به جا نمانده است؛ زیرا در جنگ ها به غارت برده می شوند و یا برای ارزش آن ها ذوب و تغییر کاربری داده می شوند.  اما طبق آنچه در نوشته های مستشرقان بزرگی همچون آرتور اپهام پوپ و فردریک ریچارد آمده است آن ها به هنر ظریف کار با فلزات گرانبها در شهر زنجان اشاره هایی داشته اند. ملیله کاری تا زمان پهلوی فقط در شهر زنجان رواج داشته اما بعد از آن در اصفهان، تهران و خراسان نیز ساخته شد و هم اکنون نیز ادامه دارد. و برخی به اشتباه آن را از صنایع دستی اصفهان می دانند.

 

گفتنی است ملیله کاری در کشور های اسپانیا و بلغارستان نیز مشاهده شده است .

 

مراحل ملیله کاری

­قبل از هر چیز ابتدا باید مفتول های باریک ملیله آماده شوند. که طبق مراحل زیر انجام می شود.

  • ذوب کردن شمش نقره
  • قالب ریزی و شکل دهی به صورت نوار های ۵ میلی متری
  • حرارت دهی به نوار ها
  • چکش کار نوار ها به منظور شکل دهی آن به صورت میله های چهار گوش
  • حرارت دهی نوارها و عبور آن از دستگاه نورد برای تولید مفتول های باریک
  • تاباندن دو تار از مفتول به هم وعبور آن از مسیر مخصوص دستگاه نورد
  • خروج مفتول های با قطر کمتر از نیم میلی متر که همان ملیله است.
مراحل تولید ملیله کاری

مراحل تولید ملیله کاری

 

بعد از  آنکه مفتول های ملیله تولید شدند، نوبت به طراحی و شکل دهی آن ها می رسد. که شامل مراحل زیر است:

  • موم اندود کردن سطح فلزی مسطح که معمولا به شکل مستطیل و از جنس آهن می باشد
  • آماده کردن قالب شکل مورد نظر و چسباندن آن روی موم
  • پیچیدن نوار نقره ای (کمی از ملیله پهن تر) به دور قالب تا شکل قالب را بگیرد
  • چیدن دیواره های بعدی با کمک ملیله های نازک تولید شده.
  • بستن ملیله ها به یکدیگر با کمک مفتول های آهنی نازک
  • لحیم کاری مفتول ها برای چسبیدن ملیله ها به یکدیگر
هنوز سوزن دوزی بلوچ

سوزن دوزی بلوچ

سوزن دوزی بلوچ

هنر سوزن دوزی بلوچ  هنری است که سابقه آن را به  ۲۰۰ سال پیش از ظهور اسلام نسبت می دهند. اما می توان سابقه آن را همزمان با تولید نخ ابریشم دانست؛ زیرا این هنر اصیل و شکیل در گذشته با استفاده از نخ های ابریشمین رنگارنگ بر سطح پارچه های نخی شکل می گیرد.

سوزن دوزی بلوچ برگرفته از ذوق و قریحه زنان جنوب شرقی ایران است که می توان گفت تقریبا تمام دختران این منطقه آن را در خردسالی نزد مادر و مادربزرگ خود این هنر- صنعت را می آموختند. می گوییم هنر – صنعت، زیرا در گذشته زنان ایران زمین برای زیبایی هر چه تمام تر پوشاک و محیط زندگی خود این هنر را وارد زندگی می کردند تا در کنار کاربرد های موثر آن ها زیبا و منحصر به فرد نیز باشند.

 

بلوچ دوزی یا سوزن دوزی

بلوچ دوزی یا سوزن دوزی

لوازم و مواد مورد نیاز سوزن دوزی

  • نخ پنبه
  • پارچه
  • سوزن
  • ذوق
  • خلاقیت زنانه

تمامی مواد مورد نیاز برای خلق یک اثر هنری اصیل است.

  • نخ

گفتیم در گذشته از نخ ابریشم برای این رودوزی استفاده می شد اما اکنون استفاده از نخ های رنگارنگ پنبه ای فراگیر شده است. این نخ ها به صورت کلاف هایی که ” دمسه” نامیده می شوند در بازار موجود هستند. بعضی از انواع مرغوب آن ها فرانسوی است و بیشتر شان از پاکستان (که خود منشا این رودوزی ها است) وارد می شوند. اما خوشبختانه در ایران نیز این گونه نخ ها تولید می شود.

  • پارچه

پارچه در سوزن دوزی نقش بسیار پر رنگی دارد. زیرا تار و پود آن مشخص می کند که کار در آخر به چه حد ظریف و پر کار باشد. این پارچه باید دارای تار و پود منظم و کاملا عمود بر هم باشد چرا که سوزن‌دوز نقش را بر اساس شمارش تار و پود پیاده می‌کند. و نقوشی که در ذهن دارد را بدون نقشه روی این بوم پیاده می کند. هرچه پارچه ظریف تر باشد در پایان نقوشی ای پرکار تر خواهیم داشت.

 

هنرمند بلوچ باف

هنرمند بلوچ باف

نقوش در سوزن دوزی بلوچ

در بلوچی دوزی بیشترین طرح و نقشی که به چشم می آید نقوش هندسی هستند. در این نقوش حتی حیوانات و گیاهان و درخت ها نیز با طرح های هندسی شکل می گیرند. نقوشی که بیشترین کاربرد را دارد نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی هستند. (البته قابل ذکر است که تمامی موارد به شکلی هندسی سوزن دوزی می شوند.)

نقوش به کار رفته در بلوچ بافی

نقوش به کار رفته در بلوچ بافی

زیبایی هنر سوزن دوزی بلوچ به این است که در زندگی روزمره مردمان آن دیار کاربرد روزانه دارد و با وجود گذشت سالیان دراز و رفت و آمد مد های متنوع لباس همواره جایگاه خود را در فرهنگ غنی مردمان بلوچ حفظ کرده است. سوزن دوزی بلوچ دارای مهر اصالت از سازمان یونسکو می باشد و در فهرست میراث معنوی کشور نیز ثبت شده است.

 

اگر مایل هستید تا در مورد هنر گلیم بافی  و یا پته دوزی هم اطلاعاتی کسب کنید بر روی آن کلیک نمایید.

نقاشی روی سنگ مرمر

نقاشی روی سنگ مرمر

نقاشی روی سنگ مرمر

هنر نقاشی روی سنگ مرمر  پیشینه ی طولانی ای ندارد و به تازگی در میان هنر های زیبای ایران جای باز کرده است. نقاشی روی سنگ مرمر معمولا روی برش های نازک ۱ تا ۳ میلیمتری سنگ مرمر انجام می شود. دستگاهی که سنگ مرمر را به این اندازه نازک برش می دهد در ایران توسط صنعتگران ایرانی ثبت اختراع شده است.

نقاشی هایی که روی سنگ مرمر انجام می شوند معمولا نگارگری های ایرانی هستند :

  1. مینیاتور
  2. تذهیب
  3. گل و مرغ
  4. طرح های اسلیمی
  5. ترنج
  6. ختایی

 

برش سنگ مرمر

سنگ مرمر از سنگ های دگرگونی به حساب می آید و از قابلیت های اصلی آن که دلیلی است بر زیبایی بیشتر، قابلیت عبور نور از آن است. اما زمانی که این سنگ به ضخامت بسیار نازک برش میخورد این قابلیت بیشتر به چشم می آید و زیبایی آن چند برابر می شود.

سنگ مرمر به صورت طبیعی طرح ها و خطوطی در دل خود دارد که باعث می شود تمامی احجامی که بعد از برش به دست می ایند ظاهری منحصر به فرد داشته باشند.

جعبه سنگ مرمر با نگارگری تذهیب

جعبه سنگ مرمر با نگارگری تذهیب

نگارگری روی سنگ مرمر

بعد از آنکه سنگ ها به نازکی برش خوردند، به شکل صفحه ای ( برای قاب) یا به صورت جعبه در می آید (در این روش قطعه های هندسی سنگ به هم چسبانیده و درِ آن با لولایی از جنس خود سنگ به جعبه متصل می شود).

این سطوح صیقلی آماده طرح انداختن هستند. در طراحی اولیه هنرمند با مداد یا ذغال طرح را روی سنگ می اندازند و بعد از بدست آمدن طرح کلی شروع به رنگ امیزی آن می کند.

نقاشی روی سنگ مرمر

نقاشی روی سنگ مرمر

طرح هایی که بیشتر در این هنر به کار برده می شوند، اکثرا زیرمجموعه هنر های ایرانی- اسلامی هستند مانند:

  • مینیاتور
  • تذهیب
  • ترنج
  • ختایی
  • گل و مرغ
  • نقاشی- خط

 

تلفیق تذهیب و نقوش ختایی بر جعبه سنگ مرمر

تلفیق تذهیب و نقوش ختایی بر جعبه سنگ مرمر

هنر نگار کری بر سنگ مرمر از هنر های نوین است که خوشبختانه طرفداران و دوستداران  بسیاری پیدا کرده است. اما برای رونق هرچه بیشتر این هنر به یاری هنردوستان (چه فردی و چه سازمانی) احتیاج است.

 

جهت مشاهده نمونه کارهای جعبه های سنگ مرمر بر روی لینک آن کلیک نمایید.

پل خواجو اصفهان

صنایع دستی اصفهان را بهتر بشناسید

کدام یک از صنایع دستی اصفهان را می شناسید؟

صنایع دستی اصفهان نماد هویت، فرهنگ و تمدن ایران است؛ این سخن را از آن رو به زبان می آوریم که هنر و فرهنگ یک جامعه از شاخصه های پیشرفت و تفکر در آن جامعه است؛ و صنایع دستی اصفهان نیز به خوبی نشان داده اند که می تواند نماد های فرهنگی ایران باشند.

شما تا چه میزان با این صنایع آشنایی دارید؟چه تعداد از آن ها را به اسم می شناسید و از هر کدام تا چه حد شناخت دارید؟ در این مقاله سعی می کنیم نام مهم ترین هنر های سنتی اصفهان را معرفی و به تفسیر کوتاهی از هر کدام بپردازیم.

چرا صنایع دستی در اصفهان به وفور پیدا می شود؟

قبل از اینکه به نام بردن از این هنر ها و صنایع بپردازیم بهتر است کمی از اصفهان بگوییم و دلیل این همه انباشتگی هنر ها را در این شهر بررسی ای اجمالی کنیم:

اصفهان در دوره حکومت صفویان از سال ۱۰۰۷ هر.ق پایتخت ایران بود و این شرایط تا سال ۱۱۳۵ و سقوط سلسله صفویان ادامه داشت. صفویان مردمانی صلح طلب و هنر دوست بودند. معمولاً در ایران، خاندان پادشاهی و افراد طبقه‌های بالای اجتماعی متقاضی آثار هنری بوده‌اند و به شکوفایی آن کمک می‌کردند. پادشاهان صفوی نیز از این قاعده مستثنا نبودند و برخی‌شان مانند شاه تهماسب یکم و سام میرزا خود هنرمند بودند و به هنر ارج بسیاری می‌نهادند.

می توان گفت تمامی صنایع دستی اصفهان در این دوره به اوج شکوفایی خود رسیدند. در ادامه سعی می کنیم با بیشتر آن ها آشنا شویم:

  1. خاتم کاری
  2. میناکاری
  3. قلمزنی
  4. قلم کاری
  5. فیروزه کوبی
  6. کاشی کاری

 

خاتم کاری

یکی از زیبا ترین صنایع دستی ایرانی که امروزه بیشتر در اصفهان پیدا می شود خاتم کاری است. که به آن اصطلاحا هنر موزاییک چوب نیز می گویند. علاوه بر اصفهان شیراز نیز هنرمندان خاتم کار بسیاری دارد. این هنر به مانند بسیاری از هنرهای دیگر در دوران صفوی و به سبب حمایت های هنردوستانه ی شاه عباس به اوج رونق خود رسید.

خاتم کاری اصفهان

خاتم کاری اصفهان

میناکاری

هنری که حتی از شنیدن نام آن یاد اصفهان به ذهن می آید. میناکاری هنر لعاب و نقاشی روی سطح فلز است. این هنر سابقه ای در حدود پنج هزار سال دارد. میناکاری به سه روش انجام می شود:

  • مینای خانه بندی (مینای ملیله)
  • مینای زمینه برجسته (حکاکی)
  • مینای نقاشی

میناکاری اصفهان

قلمزنی

یکی از قدیمی ترین زیر شاخه های هنر فلزکاری هنر قلمزنی روی فلز است که اکثرا  فلز مس را برای این کار انتخاب می کردند و می کنند. استفاده از مس در ایران به حدود چند هزار سال پیش برمی گردد.

قلمزنی به دو شیوه مشهور است؛ سبک تبریز و سبک اصفهان انجام می شود.  در سبک تبریز برای ایجاد نقوش بر سطح سرد فلز از فشار مچ بر روی قلم و سپس بر روی فلز استفاده می شود. از این رو حکاکی ها در این روش از عمق کم تری برخوردارند. اما در سبک اصفهان از چکش برای فشار آوردن بر روی قلم برای ایجاد نقش استفاده می شود؛ پس نقوش به صورت عمیق بر فلز ایجاد می شوند.

قلمزنی اصفهان

قلمکاریقلمکاری یا چاپ مهری، هنری است که سابقه ای حدودا ۸۰۰ ساله در ایران دارد. در قلمکاری باید از پارچه های پنبه، ابریشم، کتان، چلوار و کرباس استفاده کرد. در پارچه های قلمکار هرچه تغداد رنگ ها بالاتر باشد، بدین معنا است که تعداد مهرها و بالطبع تعداد افرادی که روی آن وقت گذاشته اند بیشتر است.

قلمکاری اصفهان

قلمکاری اصفهان

فیروزه کوبی

هنر موزاییک فیروزه بر سطح فلزاتی از قبیل برنج نقره و مس است. فیروزه کوبی در مشهد ابداع شد اما در اصفهان به اوج رسید و قدمت آن به ۶۰ تا ۷۰ سال پیش بر می گردد. فیروزه کوبی سه مرحله دارد:

  • زرگری
  • فیروزه کوبی
  • پرداخت گری
فیروزه کاری اصفهان

فیروزه کاری اصفهان

کاشی کاری

کاشی کاری (یا همان آجر لعابی) مانند سفالگری از اصالت و قدمت زیادی برخوردار است. از اساتید معاصر این رشته از هنر ایرانی می‌توان از استاد علی پنجه پور اصفهانی نام برد. یکی از آثار ایشان گلدسته‌های حرم حضرت زینب  در کشور سوریه است. کاشی کاری انواع گوناگونی دارد:

  1. کاشی کاری معرق
  2. کاشی کاری مَعقِلی
  3. کاشی کاری مشبک
  4. کاشی کاری هفت رنگ
  5. کاشی کاری مقرنس

 

کاشی کاری اصفهان

کاشی کاری اصفهان

هنر کاشی کاری سنتی

آشنایی با هنر کاشی کاری سنتی

از هنر کاشی کاری چه می دانید؟

حتما اگر علاقه مند به هنر باشید توجه تان به هنر کاشی کاری سنتی نیز جلب شده است. هنری که بیشتر در دیوار و سقف های اماکن مذهبی دیده می شود. هنر کاشی کاری از عناصر مهم در معماری ایرانی بعد از اسلام است که به جهان اسلام سرایت کرد. “منتسب به کاشان”؛ این تنها جمله و تعریفی است که از ریشه کلمه کاشی بدست می آید. و به احتمال زیاد اولین کاشی ها در ایران در شهر کاشان تولید شده اند. اما تعریفی که فرهنگ دهخدا از کلمه کاشی دارد اینچنین است: ” نوعی از خشت تنک باشد که نقاشی کنند و آبگینه ی ساییده بر روی آن بمالند و بپزند چنانکه شبیه به چینی شود .آوندی است معروف که مثل ظرف چینی در ایران عموماً و در کاشان و خراسان خصوصاً بسیار خوب و عمده میسازند. ”

 

قدمت هنر کاشی کاری

کاشی کاری( یا همان آجر لعابی) مانند سفالگری از اصالت و قدمت زیادی برخوردار است؛ و می توان گفت اولین نمونه های کاشی کاری مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد می باشد. اما در ایران قدمت کاشی کاری به ۲ یا ۳ قرن پیش از میلاد می رسد. اولین آثار کاشی کاری را در بناهای مربوط به هخامنشی و آشور می بینیم. اوج شکوفایی این هنر در ایران مربوط به دوره ی ظهور اسلام می شود.

از قدیمی ترین آثار کاشی کاری در ایران مربوط به گنبد مساجد مربوط به قرن هفت و هشت میلادی می باشد. در دوران آل بویه دو مسجد نایین و نی ریز با آجر کاری و کاشی کاری مزین شده اند.

یکی دیگر از قدیمی ترین کاشی کاری ها در قبه سبز کرمان دیده می شود که متاسفانه مورد بی مهری و بی توجهی قرار کرفته است و در ابعاد وسیعی تخریب شده است.

نمایی از کاشی کاری تخریب شده ی قبه سبز کرمان

نمایی از کاشی کاری تخریب شده ی قبه سبز کرمان

 

نمونه از کاشی کاری لعابی در دیواره های تخت جمشید که در موزه لوور نگهداری می شود

نمونه از کاشی کاری لعابی در دیواره های تخت جمشید که در موزه لوور نگهداری می شود

انواع کاشی کاری

  1. کاشی معرق
  2. کاشی کاری مَعقِلی
  3. کاشی کاری مشبک
  4. کاشی کاری هفت رنگ
  5. کاشی مقرنس

 

۱- کاشی معرق

در کاشی کاری هنرمند معرق کار تکه های کوچک  کاشی از رنگ های گوناگون را که گاه به مساحتی حدود ۳ سانتیمتر می رسد، کنار هم بر سطح می چسباند و نتیجه آن تصویری موزاییکی با هارمونی زیبای رنگ ها به دست می آید. این هنر سابقه ای ۱۰۰۰ ساله دارد؛ و دوره سلجوقیان دوران شکوفایی و پیشرفت آن بود.

کاشی کاری معرق - مقبره حافظ شیراز

کاشی کاری معرق – مقبره حافظ شیراز

۲- کاشی کاری مَعقِلی­­­­­

خط معقلی یا بنایی یکی از انواع خوشنویسی است که در آن خط کوفی به شکلی زاویه دار ترسیم می شود. کاشی کاری معقلی نیز از این قاعده پیروی می کند و در آن کاشی ها به گونه ای در کنار یکدیگر و به شکلی زاویه دار کنار هم قرار می گیرند تا کلمه و عباراتی را تشکیل به تصویر بکشند .

کاشی کاری معقلی (خط بنایی) - مسجد جامع اصفهان

کاشی کاری معقلی (خط بنایی) – مسجد جامع اصفهان

۳- کاشی کاری مشبک

لغت نامه دهخدا: ” مشبک کاری . [ م ُ ش َب ْ ب َ ] پنجره پنجره یا چشمه چشمه ساختن چیزی را. از هنرهای ظریف و دستی که بر چوب یا فلز نقش هایی مشبک پدید آورند. ”  همانگونه که از نامش پیداست، کاشی کاری مشبک گونه ای از کاشی کاری است که در آن کاشی به صورت شبکه شبکه در می آید؛ به گونه ای که نور از آن بتواند عبور کند.

 

۴- کاشی کاری هفت رنگ

در این نوع از کاشی کاری خشت های کاشی در اندازه های منتظم بر طبق سلیقه هنرمند کاشی کار و به اقتضای فضای مورد نظر کنار هم چیده می شوند و طرح مورد نظر اعم از نقاشی های سنتی- اسلامی و رسم الخط های هنری و مذهبی، بر روی آن ها با ذغال به عنوان طرح اولیه کشیده می شود و سپس با رنگ های مخصوص لعاب رنگ آمیزی و نقاشی تکمیل می شود و در نهایت به کوره می رود.

تلفیق کاشی کاری مشبک و کاشی هفت رنگ - مسجد شیخ لطف ا... اصفهان

تلفیق کاشی کاری مشبک و کاشی هفت رنگ – مسجد شیخ لطف ا… اصفهان

۵- کاشی مقرنس

کلمه ی مقرنس اسم مفعول “قرنیز” است که از کلمه ی  یونانی کُرونیس به معنی «خمیده» گرفته شده است. مقرنس به چهار گونه انجام می شود:

مقرنس های جلو آمده

در نوع اول مقرنس روی پایه اصلی بنا مانند آجر و گِل پیاده می شود و مصالح اضافه کاربردی ندارد؛

مقرنس های روی هم قرار گرفته

در نوع دوم بعلاوه مصالح اصلی ساختمان از گچ و آهک اضافه نیز استفاده می شود؛ این مقرنس ها در دو تا پنج ردیف روی هم قرار می گیرند.

مقرنس های معلق

در نوع سوم مقرنس ها مانند قدیل های آهکی قارها از سقف آویزان می شوند

مقرنس های لانه زنبوری

همانگونه که از نام آن ها پیداست مانند لانه های زنبور کنار هم قرار می گیرند و به گونه ای شبیه مقرنس های معلق هستند.

مقرنس کاری حرم امام رضا (ع)

مقرنس کاری حرم امام رضا (ع)