برچسب: خراطی

صنایع دستی چوبی

صنایع دستی چوبی

صنایع دستی چوبی از صنایع بسیار نفیس در سر تا سر جهان به شمار می رود. کشور ایران به عنوان کشوری که بیش از ده نوع گوناگون هنر و صنایع دستی چوبی در آن تهیه و تولید می شود جز پیشگامان این عرصه است. صنایع دستی چوبی ایران در مناطق مختلف این مرز و بوم با توجه به نوع پوشش گیاهی هر منطقه متفاوت و از گونه های خاصی از چوب بهره می برد.

در این متن می خواهیم با چوب و برخی از صنایع دستی های چوبی آشنا شویم.

چوب

چوب یکی از قدیمی ترین مصالح ساختمانی در طبیعت است و یکی از پر کاربرد ترین منابع طبیعی برای ساخت و ساز  به شمار می آید؛ و می توان گفت از پر مصرف ترین منابع طبیعی است و سالانه در کشور ایران حدود ۶ میلیون متر مکعب می باشد.

با پیشرفت تکنولوژی، افزایش جمعیت و مدرن شدن ابزار آلات و به وجود آمدن کارخانه های برش و پردازش چوب، مصرف آن نیز بسیار بیشتر از اعصار گذشته شده است. این قضیه مسئله جنگل داری و به نوعی ” تولید و پرورش درخت و چوب” را مطرح می کند که متاسفانه در کشور ما توجه شایانی به آن نمی شود. در کشوری مثل روسیه که از بزرگترین صادرکنندگان چوب در جهان به شمار می روند نه تنها با مشکل کمبود چوب مواجه می شوند بلکه با وجود برداشت فوق العاده زیاد از منابع سالانه به اراضی جنگی آن افزوده می شود و در همین راستا درآمد ارزی آن ها رو به افزایش سالانه خواهد بود.

 

چوب در ایران

کشور ایران در زمینه استفاده از چوب سابقه ای چند هزار ساله دارد و این ادعا در سنگ نوشته های دوران هخامنشی قابل استناد است. از این گذشته مردمان شمال ایران قبل از ورود آریایی ها در این مناطق از چوب برای ساخت و ساز استفاده هایی می کردند. بر طبق آماری که در سال ۹۴ رییس سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری منتشر کرد، سطح زراعت چوب در ایران ۲۲۰ هزار هکتار است که حدود ۷۵% از مصرف داخلی را پوشش می دهد.

انواع صنایع دستی چوبی

همانگونه که گفتیم استفاده از چوب در ایران به خصوص در شمال ایران سابقه ای چند هزارساله دارد. اما از آن جایی که چوب بقای چند هزار ساله ندارد و در صورت عدم نگهداری اصولی از پوسیده شده و یا مورد هجوم حشرات قرار می گیرد و از میان می رود، سازه ای با این سابقه در دست نیست. اما در دست نوشته ها و سنگ نوشته ها به استفاده از چوب در ساخت و ساز اشاره هایی شده است.

 

منبت کاری

منبت با ریشه نبات (به معنی گیاه) به ایجاد نقوش گیاهان (یا هر چیز دیگر) بر روی چوب با کمک قلم و چکش، منبت کاری می گویند.

منبت کاری

 

 

معرق کاری

معرق کاری همان گونه که از تعاریف آن بر می آید هنر موزاییک است. یعنی هنرمند با قراردادن تکه های چوب که با توجه به جنس آن رنگ های گوناگون دارد، یا مواد دیگر در کنار یکدیگر دست به خلق یک اثر هنری به واقع ارزشمند می زند. معرق کاری با مواد گوناگونی از جمله چوب و سنگ انجام می شود اما شناخته شده ترین نوع آن معرق چوب است.

معرق کاری

 

خراطی

خراطی واژه ای است عربی که ریشه آن “خرط” می باشد و بر اساس لغت نامه دهخدا به معنی “تراشیدن چوب و برابر ساختن آن” یا “پوست از چوب باز کردن” است. هنرمندی که به این کار مشغولیت دارد، یا به اصطلاح “خراط“، غیر از چوب به چرخ خراطی و ابزار فرم دهنده دیگری نیز نیاز دارد. از چوب هایی که خراط ها در کار خود استفاده می کنند چوب درختان گردو، بید، نارون، توسکا، زبان گنجشک، چنار، گلابی، کنار، گز، جغ (ششم) و… است.

خراطی

 

خاتم کاری

هنر آراستن سطوح مختلف با قطعات ریز چوبی با استفاده از کنار هم قرار دادن آن ها به کمک چسب. مواد اولیه مورد نیاز انواع چوب مانند آبنوس، فوفل، گردو، بقم، عناب، نارنج، کهکم و کبوده و انواع استخوان مانند استخوان و عاج فیل، استخوان شتر و استخوان اسب هستند.

خاتم کاری

تصاویری از صنایع دستی چوبی ایران

پیکرتراشی

 

ارسی سازی

 

به غیر از مواردی که در بالا ذکر کردیم شما هنرهای دیگری میشناسید که در دسته صنایع دستی های چوبی به حساب بیاید؟ با ما در میان بگذارید

هنر خراطی

هنر خراطی و کاربرد آن

ریشه هنر خراطی 

هنر خراطی را بررسی کرده و تمام زوایای آن را شرح میدهیم، خراطی واژه ای است عربی که ریشه آن “خرط” می باشد و بر اساس لغت نامه دهخدا به معنی “تراشیدن چوب و برابر ساختن آن” یا “پوست از چوب باز کردن” است.  فاعل آن خراط است؛ کسی که کارش با چوب و شکل دادن به آن است.

نجار و خراط از آن جهت با هم متفاوت اند که نجار تکه های چون را با ابزار به هم وصل می کند و احجام گوناگون می سازد؛ اما خراط از یک تکه چوب یکدست حجم مورد نظر را با کمک چرخ خراطی خلق می کند.

هنر خراطی

هنر خراطی

هنر خراطی چیست؟

کار با چوب برای بشر از هزاران سال پیش تا کنون جالب و کاربردی بوده است. از این رو به طرق مختلف از آن جهت ساخت مصالح ساختمان، لوازم زندگی روزمره و یا به عنوان وسایل تزئینی استفاده می شده است.

 یکی از زیرشاخه های هنر کار با چوب در کنار نجاری، منبت کاری، معرق کاری، ارسی سازی، خاتم کاری، و خراطی می باشد.

هنرمندی که به این کار مشغولیت دارد، یا به اصطلاح “خراط“، غیر از چوب به چرخ خراطی و ابزار فرم دهنده دیگری نیز نیاز دارد. از چوب هایی که خراط ها در کار خود استفاده می کنند چوب درختان گردو، بید، نارون، توسکا، زبان گنجشک، چنار، گلابی، کنار، گز، جغ (ششم) و… است.

هنر خراطی . باقی گذاشتن لبه های نامنظم طبیعی.

هنر خراطی . باقی گذاشتن لبه های نامنظم طبیعی.

ابزار اصلی هنرمند بعد از چوب چرخ خراطی است. که چوب را روی آن به وسیله گیره می بندند و در حالی که حرکات دورانی تندی دارد، خراط با ابزاری که در دست دارد به چوب فرم می دهد.

اولین مرحله در خراطی پیدا کردن و برش دادن چوب مورد نظر به اندازه دلخواه است. در این مرحله چوب برش داده شده باید به صورت کامل خشک شود تا آماده کار باشد.

در این زمان که جنس چوب مورد نظر بر اساس کالای مورد نظر انتخاب شد، چوب را به گیره های چرخ خراطی محکم می بندند. این دستگاه ها در گذشته دستی بود و اکنون دستگاه های الکتریکی جای آن ها گرفته اند. بعد از بستن چوب به دستگاه و شروع حرکت چرخشی آن خراط به کمک ابزار تیز خود مانند مغار به چوب مورد نظر فرم دلخواه را می دهد، بعد از آن به مرحله پایانی کار می رسیم که پرداخت نهایی با استفاده از سمباده بر روی سطح و داخل کار است. امروزه برای جلای بیشتر کار روی آن را با کیلر یا روغن جلا می پوشانند. در مواردی نقاشی نیز روی آن انجام می شود.

فرم دادن به چوبی که با گیره های ماشین خراطی محکم شده است

فرم دادن به چوبی که با گیره های ماشین خراطی محکم شده است

تاریخچه خراطی

زمانی که انسان به استفاده از ابزار روی آورد از آن برای کار روی چوب نیز استفاده کرد. زیرا چوب نسبت به سنگ لطیف تر و قابلیت بیشتری برای تبدیل شدن داشت. اما استفاده از ابزار پیشرفته ای چون ماشین تراش کاری به حدود ۱۳۰۰ سال قبل از میلاد بر میگردد. در آن زمان در مصر دستگاه های تراشی ساختند که به کمک دو نفر کار می کرد؛ یعنی یک نفر چوب را می چرخانید و نفر بعد با ابزار تیز خود به چوب شکل می داد.

رومی ها آن را گسترش دادند کم کم حالتی مکانیکی به آن دادند. در قرون وسطی یک پدال به این ماشین اضافه شد تا کار دستی آن کم شود و خراط آزادی عمل بیشتری داشته باشد.

امروزه دستگاه های خراطی به یک دینام مجهز هستند تا کار چرخش کاملا الکترونیکی انجام شود و خراط با در دست گرفتن ابزار مناسب به چوب فرم دلخواه را می دهد. ابزار دیگری که خراط احتیاج دارد به شرح زیر است.

– مغار

– سوهان

– چاقو

– تیشه

– مته دستی

– و …

متاسفانه از آن جا که چوب بسیار آسیب پذیر است و مانند سفال و فلز و سنگ طی سالیان طولانی باقی نمی ماند، ظروف یا اجسام دیگر ساخته شده به کمک خراطی از قرون پیش باقی نمانده اند.

کاربرد ها و اساتید خراطی

حتما تا به حال پایه های چوبی آباژور، فرم های چوبی خاص گهواره های چوبی قدیمی و سرقلیان های چوبی را دیده اید. همگی آن ها به هنر خراطی پدید آمده اند.  امروزه خراطی ها به شکل صنعتی برای تولید انبوه مبلمان و نرده های راه پله برای خانه های مجلل و مدرن  انجام می شوند و دستگاه ها تمام اتوماتیک هستند. امروزه در بسیاری از خانه های مدرن از ظروف چوبی خراطی شده برای تزیین استفاده می شوند و طرفداران خود را دارد. افرادی که بوی اصیل چوب را به هر چیز مدرن دیگری ترجیح می دهند.

خراطی در زندگی روزمره

خراطی در زندگی روزمره

اما هنوز در برخی کارگاه های قدیمی خراطان زبر دستی هستندکه با دستگاه های خراطی دستی و نیمه اتوماتیک کارمی کنند. مانند استاد فروتن؛ او در دزفول کارگاه کوچکی دارد و مشغول به کار خراطی است .

فروتن هنوز به روش سنتی کار خراطی می کند و  برای بقای این هنر تلاش فراوانی می کند که پرورش هنرجو یکی از این موارد است.  او تاکنون در جشنواره های بین المللی و ملی زیادی شرکت کرده است و نتیجه این تلاش ها نیز ثبت ملی و بین‌المللی بسیاری از دست ساخته‌هایش و دریافت چندین لوح تقدیر بوده است.

استاد عبدالرحیم فروتن دارای دو نشان اصالت یونسکو و ده نشان لیاقت ملی از سازمان میراث فرهنگی کشور است.

 

استاد عبدالرحیم فرون در کارگاه کوچک خراطی خود

استاد عبدالرحیم فرون در کارگاه کوچک خراطی خود