برچسب: خاتم کاری

پل خواجو اصفهان

صنایع دستی اصفهان را بهتر بشناسید

کدام یک از صنایع دستی اصفهان را می شناسید؟

صنایع دستی اصفهان نماد هویت، فرهنگ و تمدن ایران است؛ این سخن را از آن رو به زبان می آوریم که هنر و فرهنگ یک جامعه از شاخصه های پیشرفت و تفکر در آن جامعه است؛ و صنایع دستی اصفهان نیز به خوبی نشان داده اند که می تواند نماد های فرهنگی ایران باشند.

شما تا چه میزان با این صنایع آشنایی دارید؟چه تعداد از آن ها را به اسم می شناسید و از هر کدام تا چه حد شناخت دارید؟ در این مقاله سعی می کنیم نام مهم ترین هنر های سنتی اصفهان را معرفی و به تفسیر کوتاهی از هر کدام بپردازیم.

چرا صنایع دستی در اصفهان به وفور پیدا می شود؟

قبل از اینکه به نام بردن از این هنر ها و صنایع بپردازیم بهتر است کمی از اصفهان بگوییم و دلیل این همه انباشتگی هنر ها را در این شهر بررسی ای اجمالی کنیم:

اصفهان در دوره حکومت صفویان از سال ۱۰۰۷ هر.ق پایتخت ایران بود و این شرایط تا سال ۱۱۳۵ و سقوط سلسله صفویان ادامه داشت. صفویان مردمانی صلح طلب و هنر دوست بودند. معمولاً در ایران، خاندان پادشاهی و افراد طبقه‌های بالای اجتماعی متقاضی آثار هنری بوده‌اند و به شکوفایی آن کمک می‌کردند. پادشاهان صفوی نیز از این قاعده مستثنا نبودند و برخی‌شان مانند شاه تهماسب یکم و سام میرزا خود هنرمند بودند و به هنر ارج بسیاری می‌نهادند.

می توان گفت تمامی صنایع دستی اصفهان در این دوره به اوج شکوفایی خود رسیدند. در ادامه سعی می کنیم با بیشتر آن ها آشنا شویم:

  1. خاتم کاری
  2. میناکاری
  3. قلمزنی
  4. قلم کاری
  5. فیروزه کوبی
  6. کاشی کاری

 

خاتم کاری

یکی از زیبا ترین صنایع دستی ایرانی که امروزه بیشتر در اصفهان پیدا می شود خاتم کاری است. که به آن اصطلاحا هنر موزاییک چوب نیز می گویند. علاوه بر اصفهان شیراز نیز هنرمندان خاتم کار بسیاری دارد. این هنر به مانند بسیاری از هنرهای دیگر در دوران صفوی و به سبب حمایت های هنردوستانه ی شاه عباس به اوج رونق خود رسید.

خاتم کاری اصفهان

خاتم کاری اصفهان

میناکاری

هنری که حتی از شنیدن نام آن یاد اصفهان به ذهن می آید. میناکاری هنر لعاب و نقاشی روی سطح فلز است. این هنر سابقه ای در حدود پنج هزار سال دارد. میناکاری به سه روش انجام می شود:

  • مینای خانه بندی (مینای ملیله)
  • مینای زمینه برجسته (حکاکی)
  • مینای نقاشی

میناکاری اصفهان

قلمزنی

یکی از قدیمی ترین زیر شاخه های هنر فلزکاری هنر قلمزنی روی فلز است که اکثرا  فلز مس را برای این کار انتخاب می کردند و می کنند. استفاده از مس در ایران به حدود چند هزار سال پیش برمی گردد.

قلمزنی به دو شیوه مشهور است؛ سبک تبریز و سبک اصفهان انجام می شود.  در سبک تبریز برای ایجاد نقوش بر سطح سرد فلز از فشار مچ بر روی قلم و سپس بر روی فلز استفاده می شود. از این رو حکاکی ها در این روش از عمق کم تری برخوردارند. اما در سبک اصفهان از چکش برای فشار آوردن بر روی قلم برای ایجاد نقش استفاده می شود؛ پس نقوش به صورت عمیق بر فلز ایجاد می شوند.

قلمزنی اصفهان

قلمکاریقلمکاری یا چاپ مهری، هنری است که سابقه ای حدودا ۸۰۰ ساله در ایران دارد. در قلمکاری باید از پارچه های پنبه، ابریشم، کتان، چلوار و کرباس استفاده کرد. در پارچه های قلمکار هرچه تغداد رنگ ها بالاتر باشد، بدین معنا است که تعداد مهرها و بالطبع تعداد افرادی که روی آن وقت گذاشته اند بیشتر است.

قلمکاری اصفهان

قلمکاری اصفهان

فیروزه کوبی

هنر موزاییک فیروزه بر سطح فلزاتی از قبیل برنج نقره و مس است. فیروزه کوبی در مشهد ابداع شد اما در اصفهان به اوج رسید و قدمت آن به ۶۰ تا ۷۰ سال پیش بر می گردد. فیروزه کوبی سه مرحله دارد:

  • زرگری
  • فیروزه کوبی
  • پرداخت گری
فیروزه کاری اصفهان

فیروزه کاری اصفهان

کاشی کاری

کاشی کاری (یا همان آجر لعابی) مانند سفالگری از اصالت و قدمت زیادی برخوردار است. از اساتید معاصر این رشته از هنر ایرانی می‌توان از استاد علی پنجه پور اصفهانی نام برد. یکی از آثار ایشان گلدسته‌های حرم حضرت زینب  در کشور سوریه است. کاشی کاری انواع گوناگونی دارد:

  1. کاشی کاری معرق
  2. کاشی کاری مَعقِلی
  3. کاشی کاری مشبک
  4. کاشی کاری هفت رنگ
  5. کاشی کاری مقرنس

 

کاشی کاری اصفهان

کاشی کاری اصفهان

خاتم کاری

خاتم کاری هنر ایرانی

خاتم کاری را بشناسیم

” ترکیبی از چند ضلعی های منظم”، ” هنر آراستن اشیای چوبی به صورت موزاییک کاری”، “کنده کاری یک طرح به وسیله اجزا چوبی و مواد دیگری که بعداً بر زمینه چوبی نصب می گردد.” این ها جملاتی هستند که در هر جستجوی که در باب خاتم و خاتم کاری انجام شود توجه بیننده را به خود جلب می کنند.  اما چرا به این هنر “خاتم کاری” گفته می شود؟ و چرا “خاتم”؟ در جستجویی که در لغت نامه دهخدا داشتیم به یکی از معانی کلمه خاتم می رسیم که بدین شرح است: ” مهر و انگشتری و جز آن که بدان مهر کنند؛ از آلات و لوازم پادشاهان است بفتح تاء و کسر آن و آن را برای زینت در انگشت کنند و بدین جهت خاتم نامیده شده که مکاتیب پادشاهان بدان اختتام می یافته است.”

خاتم کاری

خاتم کاری

 

احتمالا آن خاتم که پادشاهان در دست می کردند از جنس چوب یا استخوان بوده است و نام یا لقب شان با تکه هایی از چوب و استخوان بر آن ها نوشته شده بود که امروزه به آن هنر موزاییک چوب یا خاتم می گویند.

خاتم کاری چیست؟

هنر موزاییک چوب لقبی است که به این هنر داده اند.

 تاریخچه خاتم کاری

در این مورد نیز مانند بسیاری دیگر از صنایع دستی تاریخ مشخصی از زمان ابداع آن موجود نمی باشد.  حتی در مورد آن افسانه هایی نیز رواج دارد و آن را معجزه ی حضرت ابراهیم می دانند. خاتم در ایران پیش از اسلام نیز وجود داشته است اما به شکل امروزی آن از زمان ایلخان مغول و به وجود آمدن روابط با کشور های خاور دور در ایران رواج یافت.

هنر خاتم غیر از ایران در کشور هایی مانند هندوستان، سوریه، عراق و فلسطین رواج داشته است. اما آنچه امروزه به عنوان خاتم شناخته می شود همان است که در مراکز فرهنگ ایران نظیر اصفهان و شیراز ساخته می شود.

هنر خاتم کاری

هنر خاتم کاری

این هنر به مانند بسیاری از هنر های دیگر در دوران صفوی و به سبب حمایت های هنردوستانه ی شاه عباس به اوج رونق خود رسیده بود. از آن در تزیینات در و پنجره و میز و …. استفاده می کردند.  در حال خاضر قدیمی ترین شی ای که با خاتم مزین شده است منبری هزار ساله است که در مسجدجامع عتیق شیراز  موجود است.

کاربرد های خاتم کاری

 خاتم کاری در گذشته بیشتر در خانه های اشراف که می توانستند هزینه های این هنر را بپردازند دیده می شد. مثلا برای تزیین قاب های نقاشی، دیوار و پنجره ها. همانگونه که گفته شد قدیمی ترین اثر خاتم  بافی مانده مربوط به هزار سال پیش است که آن منبر مسجد عتیق شیراز می باشد.

در برخی کار های خاص نیز برای جلوه هرچه بیشتر از خاتم  استفاده می شود مانند ماشینی که در تصویر زیر می بینید.

این خودرو توسط هنرمندان ایرانی به ویزه شیرازی در امارات طراحی شد و در آن علاوه بر خاتم از الماس و طلا نیز استفاده شده است.

به دلیل قیمت نسبتا مناسب خاتم کاری این گونه از هنر ایرانی در بسیاری از خانه های ایرانی یافت می شود و البته پارا از منازل فراتر گذاشته و به عنوان ست های اداری نیز کاربرد داد. مانند قلمدان های اداری . قندان، قاب ، گلدان، صفحه های شطرنج و جعبه ی جواهر از دیگر محصولات رایج در خاتم است.

نمونه هایی از خاتم کاری

نمونه هایی از خاتم کاری

اساتید برجسته خاتم کاری

در میان اسامی ای که با خاتم گره خورده اند نام چند تن از اساتید برجسته این رشته یا به اصطلاح قدیمی تر ها ” خاتم پیچ” ها به چشم میخورد. از این میان نام اساتیدی مانند استاد مرحوم عبدالعلی گلریز خاتمی، استاد عباس خاتمی، مرحود مهدی ناطق پور و فرزند ایشان علی ناطق پور به چشم می خورد.

اساتید خاتم کاری مرغوبیت خاتم را مرهون چند خصوصیت می دانند: از این بین چند شاخصه را نام می بریم.

استاد علی ناطق پور. در حال کار بر میزگرد خاتم کاری

استاد علی ناطق پور. در حال کار بر میزگرد خاتم کاری

صاف بودن سطح خاتم کاری شده، متقارن بودن تمام اشکال هندسی، یکنواخت بودن رنگ های بکار برده شده در تمام سطح کار و ظرافت حداکثری در اشکال هندسی.

خاتم سازی

ساخت خاتم مراحل  گوناگونی دارد و فرد خاتم کار باید با ابزار های گوناگون و همچنین فنون نجاری آشنا باشد. در تهیه خاتم مواد اولیه مورد نیاز انواع چوب مانند آبنوس، فوفل، گردو، بقم، عناب، نارنج، کهکم و کبوده و انواع استخوان مانند استخوان و عاج فیل، استخوان شتر و استخوان اسب هستند. ابزارهایی نظیر مفتول های فلزی، چکش، اره ، رنده، سوهان چسب چوب و سریش نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

در تهیه خاتم در ابتدا مواد مورد نیاز مانند انواع چوب و استخوان  را در ابعاد بسیار کوچک هندسی می برند و با مفتول های مسی یا آلومینیومی آن ها را کنار همدیگر به شکل های هندسی گوناگون در می آورند. بعد از سوهان کاری و چسبانیده شدن توسط سریش کنار همدیگر استادکار این اشکال را کنار هم بر سطح مورد نظر می چسباند.

خاتم سازی

خاتم سازی

خوشبختانه خاتم سازی در ایران رونق خوبی دارد و مورد حمایت مردم و مسئولین می باشد. اما بازار خاتم تقلبی نیز رونق پیدا کرده است و مردم خود باید خاتم اصیل ایرانی را بشناسند. علی ناطق پور، استاد برجسته خاتم کاری در این زمینه می گوید: ” همه کارهای خاتمی که در میدان نقش جهان می فروشند با چسب تینری است، چون می خواهند تجارت کنند، دلشان نسوخته برای شمای مشتری که نمی توانی هنر اصل را از تقلب تشخیص دهی. من یک جعبه شطرنج را می فروشم ۳ میلیون تومان، اما آنجا می فروشند ۵۰۰ هزار تومان؛ آن جعبه را یک روزه می چسبانند و من ۲۰ روز، این تکه های ریز را با ظرافت و دقت می چسبانم.”