دسته: صنایع دستی

میناکاری را بشناسیم

میناکاری را بشناسیم

چرا میناکاری را بشناسیم

میناکاری را بشناسیم و با آن بیشتر آشنا شویم ، “مینا” صورت مونث کلمه ی مینو به معنای بهشت می باشد؛ و البته رنگ لاجوردی بهشت را مینا گویند. در فرهنگ معین آمده است “مینا ماده ای است از لعاب شیشه ای حاجب ماورا یا شفاف که آن را روی کاشی و فلزات برای حفظ نقش و نگار به کار می برند و ترکیبی است از لاجورد و طلا و امثال آن ها که در کوره می برند و شفاف مثل شیشه کبود رنگ بیرون می آید.

مینا ماده ای زجاجی است که بر اثر ذوب شدن روی سطح اشیای فلزی، جلوه ای شفاف، شبیه به کاشی لعابدار پیدا میکند. میناکاری بر روی فلز به حدود قرن ششم پیش از میلاد می رسد.قصد ما از نوشتن این مقاله این است که میناکاری را بشناسیم پس همراه ما باشید.

تاریخچه میناکاری

میناکاری یا میناسازی هنری است که سابقه ای در حدود پنج هزار سال دارد و ابداع آن به دوران ساسانیان باز می گردد. تصویر زیر نمونه ای از آثار مینای به جا مانده از آن دوران است که در موزه متروپولیتن نگهداری می شود.

بشقاب میناکاری- عهد ساسانیان

بشقاب میناکاری- عهد ساسانیان

اما پیش از آن نیز میناکاری در برخی زیورالات در بار هخامنشی نیز کاربرد داشته است . یکی از نمونه های آن بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزئین شده روی آن است.

بازوبند طلا به همراه نقوش میناکاری - عهد هخامنشیان

بازوبند طلا به همراه نقوش میناکاری – عهد هخامنشیان

مینا کاری به واسطه مغول هار از ایران خارج شد به هند رفت و سپس از آن طریق به نقاط دیگر جهان به ویژه آسیای شرقی رسید. در زیر نموهایی از میناکاری های هندی و چینی را ملاحظه می کنید.

زیورآلات میناکاری هندی

زیورآلات میناکاری هندی

 

بخورسوز میناکاری به سبک چینی

بخورسوز میناکاری به سبک چینی

از آنجا که در دوران سلجوقیان استفاده از ظروف برنج و طلای میناکاری شده به اوج رسیده بود، شاهد شکوفایی این هنر در دوران سلجوقیان می باشیم. از نمونه های به جا مانده از این دوران سینی متعلق به آلپ ارسلان، یکی از سلاطین سلجوقی، می باشد.

سینی آلپ ارسلان.- عهد سلجوقیان

سینی آلپ ارسلان.- عهد سلجوقیان

پس از دوران سلجوقی این هنر کم کم مورد بی مهری قرار گرفت تا آنجا که در اواخر دوران قاجار شاهد از بین رفتن این هنر ارزشمند بودیم. و از دلایل آن می توان سختی هایی در تهیه لعاب و پخت رنگ ها اشاره کرد و همینطور علاقه شاهان قاجار به ویژه ناصرالدین شاه به هنر های فرنگی. اما پس از آن هنرمندان به نامی با تلاش هنرمندانه خود سعی در زنده نگه داشتن این هنر کردند.

میناکاری. ضریح مکان های مذهبی. اثر صنیع زاده

میناکاری. ضریح مکان های مذهبی. اثر صنیع زاده

 

 کاربرد میناکاری

در اعصار گذشته مینا کاری به منظور های گوناگونی همچون زیورآلات، جعبه و ظروف ( مانند بشقاب و قدج و جام انفیه دان ….) استفاده می شده است. منتها این زیورآلات و ظروف صرفا جهت استفاده خانواده های دربار و اشرافی بوده است. زیرا بیشتر میناکاری ها بر روی فلزاتی چون طلا و برنج انجام می شده اند که قیمت بسیار بالایی پیدا میکردند. در زمان قاجار و به ویژه سلطنت ناصرالدین شاه میناکاری ها در ساخت و مزین کردن قلیان کاربرد داشته اند.

امروزه نیز این هنر جنبه زینتی خود را حفظ کرده است و در قالب هدیه ای ارزشمنده در میان هنردوستان رد و بدل می شود.

سرقلیان میناکاری

سرقلیان میناکاری

انواع میناکاری

مینا به تفکیک روش تولید به سه نوع تبدیل می شود:

  •  مینای خانه بندی (مینای ملیله)
  •  مینای زمینه برجسته (حکاکی)
  •  مینای نقاشی

معرفی انواع میناکاری

مینای خانه بندی از انواع بسیار زیبای مینا است که به آن مینای سیمی نیز اطلاق می شود؛ زیرا در این روش پس از تهیه زیرساخت ( ظرف لعاب کاری شده) مفتول هایی را به شکل دلخواه در می آورند و آن ها را با چسب بر روی سطح می چسبانند. سپس با لعاب شیشه ای روی آن را می پوشانند و در کوره قرار می دهند تا سیم ها بر روی سطح زیر جوش بخورد سپس خانه های ایجاد شده را رنگ آمیزی می کنند. مینای خانه بندی را در ظروف سلطنتی روسی بسیار مشاهده می کنیم. در حال حاضر تنها یک آموزشگاه در تهران وجود دارد که این هنر را آموزش می دهد. قابل ذکر است که متاسفانه میناکاری خانه بندی در فهرست صنایع دستی منسوخ قرارگرفته است.

مینای خانه بندی. روسی

مینای خانه بندی. روسی

مینای زمینه برجسته (حکاکی) نوعی دیگر در مینا کاری است. در این روش سطح زیر کار را به اصطلاح ” نقر” می کنند و سپس رنگ را در نقاط نقر شده میریزند . این روش در میان طایفه ی صائبین در استان خوزستان رواج داشته است.

مینای زمینه برجسته امروز در کنار مینای نقاشی در اصفهان به صورت روزانه تولید می شود و از میناهای پرطرفدار به شمار می رود.

بشقاب مینا - زمینه برجسته

بشقاب مینا – زمینه برجسته

مینای نقاشی  از روش های بسیار مرسوم این هنر در اصفهان می باشد. در این روش نقاشی بر روی سطح صاف و لعاب کاری شده ی فلز انجام می شود. ظرف فلزی را بعد از لعاب کاری به کوره می برند و سپس ظرف آماده نقاشی با رنگ های مینایی می شود.

مینای نقاشی

مینای نقاشی

اساتید برجسته میناکاری

در طی دوران ها اساتید بسیاری باعث فاخر شدن هنر اصیل شدند. با این حال از هنرمندان اعصار گذشته نام و نشان باقی نمانده است . اما در ۱۰۰ تا ۱۲۰ سال اخیر هنرمندان به نامی دلیل رونق بخشی به این هنر بوده اند و شاگردان و استادکاران بسیاری را هنر آموخته اند. از این میان می توان به نام استاد ابراهیم زرقونی اشاره کرد. ایشان در جوانی از اساتید برجسته قلم زنی بودند، اما به گفته خودشان دنیای رنگ های برایشان جذابیت بسیاری داشت.

 

ابراهیم زرنوقی می گوید: “با وجود آنکه استاد کار این حرفه شدم ، در آن ارضا نمیشدم. در من وسوسه دیگری بود، وسوسه ای که همیشه مرا بسوی رنگها می کشید. من در رنگها دنیای مرموز و زیبائی را احساس میکردم. برای من همه چیز از رنگها شروع میشد. حتی بیرنگی یک نوع رنگ است. اگر رنگ نباشد مفاهیم دنیا عوض میشود، اشیاء بی معنی میشوند و زندگی به پوچی و یکنواختی میرسد.” ابراهیم زرقونی نخستین فردی است که میناکاری را بر بدنه گلدان ها اجرا کرد.

 

از شاگردان وی نیز میتوان به آقایان رضا زنگنه(غروی)،رضااسلامی،سیدمحمود اسلامیان،غلامحسین فیض اللهی، حسین هنر دوست، محمد مهدی غفاریان و محمد علی فرشید اشاره کرد.

ابراهیم زرنوقی

ابراهیم زرنوقی

پدر میناکاری

شکرا… صنیع زاده را پدر میناکاری ایران نام نهاده اند. او در سال ۱۲۸۵ پا به جهان گشود. به دنبال آشنایی با مهندس شومانف هنردوست آلمانی، و یادگیری رموز کورهو به کار گیری رنگ ها و ابزار مناسب در این زمینه توانست این هنر را رونق بخشد. از آثار نفیس صنیع زاده می توان به جعبه قرآن که در موزه آستان قدس نگهداری میشود و تابلو میناکاری ومطلا در موزه جوهرات ملی بانک مرکزی اشاره کرد.

آثار استاد صنیع زاده

آثار استاد صنیع زاده

امروزه استادکاران بسیاری در کارگاه های میناسازی در شهرستان اصفهان به این حرفه اشتغال دارند و جدا از جنبه ی هنری آن، میناکاری تنها راه امرار معاش آنان نیز به شمار می رود. گرچه به دنبال مشکلات اقتصادی مردم، و همینطور تحریم های گذشته هنر مینا کاری کمی مهجور ماند اما می توان با فرهنگ سازی مردم و سازمان ها را به حمایت از این هنر فرهیخته تشویق نمود.

صنایع دستی کلوت تولیدکننده محصولات میناکاری می باشد، جهت بازدید از محصولات میناکاری کلیک نمایید.

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی از زیباترین هنرهای دستی ایران به حساب می آید، واژه گلیم از لغت ترکی کلی (kili) که در ترکیه به معنای پشم یا مو گرفته شده است. البته با نام جاجیم نیز که از زبان ارمنی و کلمه ی گاگیم (به معنای پشم گوسفند) گرفته شده است. قابل قیاس است. در فرهنگ معین گلیم این چنین تعریف شده است : ” نوعی فرش که از پشم بافند ” و در  هخدا نیز نوشته شده ” پوششی معروف که از موی بز و گوسفند بافند.”

گلیم چیست و نقوش آن از چه سرچشمه می گیرد؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک ( پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.

هنر گلیم بافی همیشه در مکان هایی رونق داشته است که مردمان آن منطقه به دامپروری مشغول بوده اند مانند کشور هایی نظیر ترکیه، تبت، نپال و ترکمنستان.

در پیدایش نقوش مختلف گلیم همواره عوامل جغرافیایی نقش بسزایی داشته اند. زنان و مردان هر منطقه با توجه به گستره دید خود و البته نعماتی که از خداوند می خواستند دست به هنرنمایی در بافت گلیم می زدند که می توان گفت تمام آن نقش ها ذهنی بافی می باشد که بدون هیچ نقشه ی از قبل طراحی شده ای آن هنر خلق می شده است.  به عنوان مثال حاشیه لوزی در برخی گلیم ها نشان دهنده حرکت سیار آب رودخانه می باشد و یا نقش هایی شبیه به خورشید که اصطلاحا گل خورشید نامیده می شود نشان از برکت خورشید و باروری خاک دارد. یا مثلا بته جقه های پشت به هم نشان گر قهر و بته جقه های رو به هم نشانگر آشتی و صلح است.

نمایی از یک گلیم

نمایی از یک گلیم

تاریخچه هنر گلیم بافی

آدمی همواره در پی ساختن لوازمی بود که بتواند با استفاده از آن ها زندگی را بر خود آسان تر کند. پوشش جسم نیز از آن موارد است. بشر پس از آن که به دامپروری روی آورد کم کم به استفاده از پوست و موی آن نیز ترغیب شد. به تدریج با ابداع لوازم نخ ریسی پشم بز ها و گوسفندان را ریسیدند و با ” بافت” آن به تهیه انواع گوناگون پارچه و گلیم روی آوردند. اما قدیمی ترین زیراندازی که توسط باستان شناسان کشف شده “قالی پازیریک” نام دارد که حدود هفتاد سال پیش در دره پازیریک واقع در سیبری یافت شده است و عمر آن را حدود ۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده اند که در حال حاضر در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ نگهداری می شود.

قالی پازیریک

قالی پازیریک

اما دیرینه شناسان ایرانی هنر گلیم بافی را به پیش تر از این تاریخ نسبت می دهند؛ گفته می شود پیش از دوران هخامنشیان زیر انداز هایی از جنس پشم گوسفند باقته می شده است اما نمونه ای از آن در دسترس نیست. اما قدیمی ترین پارچه ای که پیدا شده است مربوط به جنوب شرقی دریای کاسپین در حومه مازندران امروزی است که عمر آن به حدود شش هزار سال پیش باز می گردد.

کاربرد های هنر گلیم بافی

از گذشته تا به امروز بیشترین کاربردی که بافته های دست بشر (غیر از لباس) داشته است به عنوان زیرانداز بوده است و همچنین از این بافته های ضخیم به عنوان پوشش اسب (جل اسب) استفاده می شده است. در برخی منابع آمده است که گلیم خاصیت درمانی دارد. به عنوان مثال از انجا که در بافت آن از الیاف طبیعی استفاده می شود می تواند الکتریسیته ساکن را از بدن انسان جدا  کند. همچنین به خصوصیت دیگری اشاره شده است و آن جلوگیری از ترک خوردن پاشنه ی پای انسان است.

انواع گلیم

گلیم ها با توجه به منطقه جغرافیایی تولید آن ها دارای تفاوت هایی در جنس نخ و نقوش آن میباشد. در ایران  در بافت گلیم تنوع بسیار زیادی است که باعث شده است گلیم نام های مختلفی به خود بگیرد.

– گلیم ایل شاهسون

– گلیم لری

– گلیم هرسین

– گلیم بلوچ

– گلیم خمسه

گلیم ایل شاهسون

این نوع گلیم از طرح های هندسی شکسته با رنگ های ملایم مانند سبز، صورتی و آبی تشکیل شده است. در این نوع بافت حاشیه باریک است و طرح زمینه دارای نوار های پهن افقی می باشد. یکی از کاربرد های مهم آن جل اسب است که باری پوشش چهارپایان از آن استفاده می شود. در تصویر نمونه ای از گلیم ایل شاهسون را مشاهده می کنید. روش بافت گلیم شاهسون مانند سوماک است، که در آن پود ضخیم است و بر خلاف بقیه گلیم ها که در آن ها از پود برای نقش انداختن استفاده می شود در سوماک و البته گلیم شاهسون پود قابل مشاهده نیست.

گفتنی است ایل شاهسون یکی از بزرگترین ایل های ایرانی است که در شمال غربی ایران ساکن اند.

گیم ایل شاهسون

گیم ایل شاهسون

گلیم لری

گلیم لری یا سرانداز ، نقوش این نوع گلیم نیز برگرفته از طبیعت اطراف بافنده الهام گرفته شده اند مانند گل برفی، چهارتکه، گل خورجین و… یکی از نکات مهم این نوع گلیم آن است که بافنده طرح مورد نظر را از پشت گلیم می اندازد و در تمام مدت بافتن پشت کار می نشیند. از دیگر شاخصه های گلیم لری سادگی و خلوت بودن نقوش آن است.  بهترین و مستحکم ترین بافت آن نیز به عنوان خورجین جهت نگهداری اثاثیه خانه استفاده می شود.

گلیم لری

گلیم لری

گلیم هرسین

گلیم های اصیل همگی از بافتی ذهنی برخوردارند که گلیم هرسین نیز از این قاعده مستثنا نیست. نقوش فشرده و تیره رنگ و اشکال هندسی از ویژگی های اصلی گلیم هرسین می باش. رنگ های اصلی آن سرمه ای، قرمز و نارنجی است. در حاشیه این نوع از گلیم از پشم بز به دلیل خاصیت ضد بید بودن آن استفاده می شود.

گلیم هرسین

گلیم هرسین

 

گلیم شیرکی پیچ

یکی از زیبا ترین  و مرغوب ترین انواع گلیم شیرکی پیچ است که در منطقه سیرجان و بافت کرمان بافته می شود. از ویژگی های منحصربه فرد این نوع گلیم این است که در این نوع بافت نیز مانند سوماک پود نقشی در بافت نقش ندارن و فقط وظیفه آن اتصاد خامه و تارها به یکدیگر است. در این شیوه ی بافت تار یا چله نسبت به گلیم فشرده تر  هستند. شیرکی پیچ از نظر ظرافت کار بسیار شبیه به قالی است. با این تفاوت که مانند قالی پرز ندارد و زیبایی و اصالت گلیم را به خوبی حفظ کرده است. رنگ های گلیم شیرکی پیچ معمولا پخته و متمایل به تیره هستند ( اگرچه امروزه جهت مصارف تجاری رنگ های دیگری نیز در بافت آن ها به کار می شود). رنگ های طبیعی جهت بافت گلیم شیرکی پیچ را از مواد زیر تهیه می کنند:

قرمز لاکی(روناس ، خشخاش، گیلاس و قرمزدانه) رنگ آبی (نیل و پوست بادمجان) رنگ زرد(زعفران، زردچوبه و پوست انار) رنگ نارنجی (نخ رنگ روناسی را در جوشانده پوست انار می زنند) رنگ سبز تیره (برگ گردو، زرد+نیل) رنگ قهوه ای(طبیعی، تنباکو، پوست گردو، برگ بنه) رنگ مشکی(طبیی، پوست گردو).

گلیم شیرکی پیچ

گلیم شیرکی پیچ

اساتید گلیم بافی

اساتید برجسته گلیم بافی مردمان روستایی و ایل نشین ایرانی هستند. در ایلات و روستاهای ایران اکثرا زن ها مسئولیت بافت زیر انداز و روانداز ها را بر عهده داشته اند و بدیهی است این میزان زیبایی در نقوش از ذهن زیبایی زنانی با روح بزرگ سرچشمه گرفته است. امروزه گلیم ها در بسیاری از کارگاه های فرش و گلیم بافی بافته می شود؛ که البته صنعتی است که نیاز به حمایت و توجه دارد. گرچه در دنیای مدرن امروز نیز جای خود را در خانه های ایرانی دارد.

جهت بازدید از محصولات گلیم و گلیم سوزنی کلیک نمایید.