دسته: صنایع دستی

هنر نمدمالی

آشنایی با هنر نمدمالی

نمدمالی چیست؟

نمدمالی هنری است که محصول نهایی آن نمد است، تنها زیراندازی که به کمک “بافتن” شکل نمی گیرد نمدمالی است. این ادعا از اسم این هنر نیز مشخص است. نمد + مالی. یعنی قطعه ای که با مالیدن به دست می آید. در واژه نامه دهخدا نوشته شده است نمد ” نوعی از فرش که از پشم یا کرک مالیده حاصل می شود.” در نمدمالی تنها ابزاری که نیاز است آب داغ است و زور بازو!

تاریخچه نمدمالی

می گویند زمانی که پسر حضرت سلیمان که یک چوپان بود، تلاش می کرد تا با کمک پشم گوسفندان پارچه ای ببافد پس از تلاش های بسیار دست نیافتن به مقصود خود پشم را با مشت های خود از شدت عصبانیت کوبید و اشکی که از چشمان اش جاری شد روی آن ریخت. سپس دید که الیاف پشم نمناک و فشرده و در هم تنیده شده و شکل پارچه به خود گرفته است. شاید این تاریخچه افسانه باشد و یا واقعیت، اما چیزی که مسلم است، این است که نمدمالی از آنجا از ساده ترین راه های ساخت زیرانداز و لباس است، پیشینه ای پیچیده تر از این اتفاق نخواهد داشت.

مطمئنا اولین نمد مالی ها به صورت اتفاقی صورت گرفته اند. زیرا بسیاری بر این باور اند که نمد مالی بیشتر در مناطقی که مرطوب که مردمان اش به دامپروی مشغول بوده اند انجام می گرفته است. زیرا پشم این خاصیت را دارد که از انسان در مقابل سرما و رطوبت زیاد به خوبی محافظت کند. در حال حاضر نیز مناطق شمالی کشور در حاشیه دریای خزر را از مراکز اصلی تولید این دست ساز می دانند.

 

نمدمالی و تاریخچه آن

نمدمالی و تاریخچه آن

مراحل ساخت نمد

تهیه پشم گوسفند از بازار توسط استاد کار

زدن پشم جهت بازشدن تارهای پشم از یکدیگر

قالب زنی نمد در این مرحله  بسته به نوع نمدکه زیرانداز باشد و یا تن پوش پشم زده شده را در محلی که از باد و باران موصون باشد بر روی گونی و یا کرباس پهن می کنند.

اگر از آن نمد به عنوان زیرانداز استفاده شود ابتدا اندازه آن و شکل کلی آن مشخص می شود

پیاده سازی نقش و طرح بر روی پشم با توجه به سلیقه استاد کار نمد کار

در این مرحله بر روی کار مورد نظر را با پشم سفید یا سیاه کامل می پوشانند.تا جایی که حدود نیم تا یک متر روی آن پشم می ریزند.

ریختن آب داغ یا محلول آب و صابون بر روی نمد تا تمام تار های پشم در هم تنیده شوند.

مراحلی ساخت نمد

مراحلی ساخت نمد

مرحله نهایی ساخت نمد

حال نوبت به مالش آن می رسد. پشم ها را همراه با پارچه یا حصیری که زیر آن است لوله می کنند و به شکل یک استوانه در می آورند و با طناب محکم می بندند و سپس یک یا چند نفر همزمان با دست یا پا با فشار زیاد آن را می مالند.در این مرحله پشم های خیس خورده با فشاری که بر آن ها وارد می شود کاملا به هم چسبیده می شوند.

نمدمالی در کجا رواج دارد؟

در حال حاضر نمدمالی بیشتر در استان های مازندران، گیلان، سمنان رواج دارد. در حالی که نمد به عنوان یکی از گرم ترین پوشاک و زیرانداز ها معروف است اما در خانه های ایرانی جایی ندارد و مردم بیشتر سراغ منسوجات بافته شده از الیاف شیمیایی و چینی می روند. نمدمالی هنری است که روز به روز بیشتر به ورطه ی فراموشی سپرده می شود. این هنر در حال حاضر نیاز به خلاقیت طراحان ایرانی دارد تا بار دگر به عنوان هنری اصیل و پرزحمت به میان مردمان سرزمین مان راه پیدا کند.

 

هنر قلم کاری

قلم کاری صنایع دستی ایرانی

قلم کاری هنری پر رواج در اصفهان

“قلم کاری” واژه ای است که خود گویای همه چیز است. در ابتدای این هنر،صنعت نقوشی را با استفاده از قلم مو بر روی پارچه های پنبه و ابریشمی می کشیدند و سپس آن ها را رنگ آمیزی می کردند؛ از این پارچه ها زیبا و روح انگیز در پوشاک اشراف استفاده زیادی می شد. اما به مرور که تقاضا برای این گونه پارچه ها زیاد می شود و می بایست سرعت عمل بیشتری را در تولید این گونه پارچه ها به کار برد، صنعت گران این عرصه رو به چاپ های مهری آوردند. البته گفتنی است به طور دقیق به چاپ بر روی پارچه، چیت سازی گفته می شود که به عنوان یک غلط مصطلح امروزه همان پارچه قلمکار گفته می شود.

قلمکاری اصیل به شکل کاملا دستی با استفاده از قلم مو

قلمکاری اصیل به شکل کاملا دستی با استفاده از قلم مو

 

در قلمکاری باید از پارچه های پنبه، ابریشم، کتان، چلوار و کرباس استفاده کرد. به گفته اساتید این عرصه پارچه قلمکاری باید از نخ باشد زیرا پذیرش رنگ برای الیاف پنبه بسیار بیشتر از الیاف پشمی است. از این رو کیفیت رنگ بهتری خواهد داشت.

 

کاربرد رنگ در قلم کاری

رنگ هایی که در این هنر به کار برده می شود تماما از رنگ های طبیعی هستند؛ مانند رنگ مشکی که از پوست گردو و کتیرا ساخته می شود و رنگ زمینه را شامل می شود. رنگ دوم قرمز است که از زاج سفید (نوعی سنگ) و روناس ( نوعی گیاه) است و آن را با کتیرا می جوشانند تا رنگ قرمز به دست‌ آید. بدین ترتیب رنگ سوم آبی که از لاجورد و شیره‌ی انگور و کتیرا، رنگ چهارم زرد از پوست انارشیرین و کتیرا ، رنگ سبز از پوست انار شیرین، لاجورد ، شیره‌ی انگور و کتیرا تهیه می‌گردد.

تهیه قالب

مورد دیگری که برای خلق این هنر نیاز است تهیه قالب می باشد. قالب های قلم کاری از چوبی که نقوش مورد نظر روی آن ها کنده کاری می شود تهیه می گردد.

 

"<yoastmark

تاریخچه قلم کاری

اگر بخواهیم به طور دقیق بگوییم قلمکاری یا به عبارتی نگارگری بر پارچه از چه زمانی شروع شده است، می توانیم به پارچه ای که به قرن چهارم پیش از میلاد تعلق دارد اشاره کنیم. این پارچه در مقبره هفت برادر سکاها کشف شد. نمونه دیگری نیز از همین دوران در گورستانی در مصر به دست آمده است.

اما استفاده از آن در دوران مغول رواج پیدا کرد و ایرانیان برای جلب نظر خوانین مغول به طراحی و نقاشی پارچه هایی برای استفاده این افراد پرداختند. زمانی که صفویان قدرت را در دست گرفتند هنرمندان از اقصی نقاط کشور به مرکز حکومت آن ها، یعنی اصفهان آمدند تا از حمایت سلاطین صفوی به خصوص شاه عباس بی بهره نمانند. در این میان استاد های قلمکاری بر پارچه نیز به اصفهان آمدند تا امروزه نیز مرکز اصلی تولید این هنر اصفهان باشد.

غیر از اصفهان قلمکاری بر پارچه در شهر های زیر نیز رواج دارد:

– تبریز

– رشت

– کاشان

– مشهد

 

از جمله نقوشی که در این هنر کاربرد دارد می توان به مناظر تاریخی، جانوران اهلی و وحشی، مینیاتور، شکارگاه­های صنعتی، گل و بوته و اسلیمی، زنجیره و …. اشاره کرد.

در دوران صفوی از پارچه های قلمکار برای لباس های اشرافی استفاده می شد که به آن ها اصطلاحا “دلگه” می گفتند. در آن زمان محلهای مخصوصی برای تهیه لباس درباریان در بازار قیصریه اصفهان وجود داشت که در آن پارچه های قواره ای قلمکار عرضه می کردند. از دیگر کاربرد های آن در آن زمان ساخت خیمه و خرگاه و درفش های بزرگ و گرانقیمت برای رجز خوانی و به رخ کشیدن و فرهنگ و هنر بود. گاهی دیواری را کاملا با پارچه ی قلمکار می پوشانیدند و یا به عنوان پرده از آن استفاده می کردند.

امروز قلمکاری مصارف تزئینی دارد و آز طرح ها و اندازه های مختلف آن به عنوان روتختی، رومیزی و…. استفاده می شود.

 

اصفهان بازار قیصریه چیت ساز ها. سفرنامه اوژن فلاندن (1839) به نقل از کتاب اصفهان قدیم علی جانزاده

اصفهان بازار قیصریه چیت ساز ها. سفرنامه اوژن فلاندن (۱۸۳۹) به نقل از کتاب اصفهان قدیم علی جانزاده

پارچه قلمکار مرغوب

همه ما در هنگام خرید صنایع دستی کشورمان تمایل داریم بهترین و با کیفیت ترین نوع آن را تهیه کنیم و از آن هنر لذت کافی را ببریم. در بازار اصفهان قلمکارهای گوناگونی می توان یافت که از درجه های مرغوبیت متفاوتی برخوردارند. کیفیت یک پارچه قلمکار را عوامل گوناگونی ایجاد می کنند. اول از همه نوع پارچه ی زیر کار است. همانگونه که گفتیم این پارچه باید از جنس پنبه باشد؛ در غیر این صورت پارچه رنگ را به خوبی جذب نمی کند در نقوش ایجاد شده نواقصی پدید می آید.

مهم ترین عامل در بالا یا پایین بودن کیفیت پارچه قلمکار، رنگ های به کار برده شده هستند اگر از رنگ های طبیعی استفاده شود و موادی که با رنگ ها برای تثبیت هرچه بیشتر آن ها با رنگ مخلوط می شودند( مانند کتیرا و گلیسیرین) از با کیفیت ترین مواد باشد عمر قلمکار شما بالا می رود. از مراحل بعد از نقش انداختن بر روی پارچه شستن آن در آب است که به اصلاح آن زا “آبخور کردن” می گویند.

اما به جز رنگ و تثبیت آن نقوش به کار رفته ، یا همان قالب های استفاده شده در آن وتعدد رنگ ها نیز در بالا بردن کیفیت کار نقش بسزایی دارند.

در پارچه های قلمکار هرچه تعداد رنگ ها بالاتر باشد، بدین معنا است که تعداد مهر ها و بالطبع تعداد افرادی که روی آن وقت گذاشته اند بیشتر است. زیرا در کارگاه های قلمکارسازی هر مهر توسط یک استادکار بر روی پارچه زده می شود تا مهرها هرچه منظم تر بر روی پارچه نقش بیاندازند.

سفره قلمکاری. پر از نقش و رنگ

سفره قلمکاری. پر از نقش و رنگ

پارچه‌های قلمکار، زیباست و خیال انگیز، و با همه‌ی سادگی، نشانه‌یی است از پایداری یک سنت و یادگاری است از پیشینیان ما که هنر، فروتنی و پشتکارشان، ستایش انگیز بود. خوشبختانه امروزه نیز پارچه های قلمکار به دلیل قیمت نسبتا پایین آنها نسبت به صنایع دستی دیگر خریداران زیادی دارد و مورد توجه قرار گرفته است.

هنر فیروزه کوبی

فیروزه کوبی هنری اصیل

هنر فیروزه کوبی

فیروزه کوبی یکی از جدیدترین هنرهایی است که به تازگی با بهره گیری از فیروزه و هنر چیدن این سنگ های قیمتی و پرداخت آنها را فیروزه کوبی می گویند در این هنر چندین مشخصه مهم وجود دارد تا بتوان بهترین و زیباترین اثر هنری را ایجاد کرد،این هنر به طور کلی از صنایع دستی های شهر خاصی نیست ولی در حال حاضر شهر اصفهان از فعالان این هنر به حساب می آید.

فیروزه چیست؟

یکی از زیباترین و شناخته شده ترین سنگ های زینتی است که طی فرایند های شیمیایی گوناگون و طی سالیان پدید می آید. نام علمی یا همان فرمول شیمیایی آن آلومینوفسفات آبدار مس است. در لغت نامه دهخدا از فیروزه چنین تعریف شده است:

“فیروزه ،پیروزه . فیروزج . یکی از سنگهای آذرین که ترکیب آن عبارت از فسفات هیدراته آلومینیوم طبیعی است و وزن مخصوصش بین ۲/۶۲ تا ۲/۸۳ است و سختی آن مساوی شیشه یعنی برابر با  ۶ است . فیروزه به مناسبت رنگ آبی درخشانی که دارد در شمار سنگهای گرانبها شناخته میشود. همیشه بی شکل است و در حالت طبیعی رگه های قهوه ای یا سفید مشاهده میشود. شکست فیروزه ناصاف است و معمولاً رنگش در برابر رطوبت یا خشکی هوا و در ارتفاعات تغییر می کند. مرغوبترین نوع فیروزه دارای رنگ آبی آسمانی و مخصوص ایران است و در محلی موسوم به معدن در نزدیکی نیشابور وجود دارد.”

بزرگترین معدن فیروزه جهان

بزرگترین معدن فیروزه جهان

فیروزه در دنیا

در اروپا به فیروزه Turquoise (تورکویز) گفته می شود. و به معنای سنگ ترکی است؛ زیرا فیروزه ایرانی از طریق ترکیه به اروپا راه پیدا کرد. این سنگ زینتی در ایتالیا به عنوان یکی از گرانبها ترین سنگ ها در جواهر سازی کاربرد دارد.

به گفته کارشناسان سنگ تراش و فیروزه شناس فیروزه مرغوب خصوصیاتی از قبیل رنگ آبی سیر و رگه های ناخالصی کمتر است که به فیروزه عجمی معروف است. به فیروزه های بدون رگه در سراسر جهان گرید ایرانی ( Persian grade) گفته می شود فارغ از اینکه از کجا استخراج شده باشند. انواع گوناگون فیروزه با رگه های متفاوت موجود است که رنگ آن ها از سبز تا آبی سیر متغیر است اما فیروزه نیشابور با رنگ آبی سیر خود ملاک سنجش و قیمت گذاری انواع فیروزه ها در سراسر جهان است.

فیروزه گرید ایرانی (فیروزه عجمی)

فیروزه گرید ایرانی (فیروزه عجمی)

متاسفانه در بازار فیروزه نیز متقلبانی عرضه اندام کرده اند که سنگ هایی را به رنگ فیروزخ رنگ می کنند و به بازار عرضه می کنند. و برخی پا را از این فراتر گذاشته اند و سنگ های سفید هاولیت را تراش داده و به نام فیروزه سفید می فروشند.

فیروزه تقلبی

فیروزه تقلبی

 

سنگ هاولیت. که نام دروغین فیروزه سفید بر آن نهاده اند

سنگ هاولیت. که نام دروغین فیروزه سفید بر آن نهاده اند

هرچه میزان آهن موجود در فیروه بیشتر باشد رنگ آن به زرد متمایل می شود.

فیروزه کوبی و قدمت آن

فیروزه کوبی را می توان هنر موزاییک فیروزه بر سطح فلزی از قبیل مس، برنج، نقره یا برنز خواند. قدمت استفاده از فیروزه و استخراج آن به هزاران سال پیش بازمی گردد اما هنر استفاده از تکه های ریز فیروزه با استفاده از چسب بر روی سطوح به حدود ۶۰ تا ۷۰ سال پیش باز میگردد.

فیروزه به کار برده شده در سردیس آنخ آمون مربوط به هزاران سال پیش

فیروزه به کار برده شده در سردیس آنخ آمون مربوط به هزاران سال پیش

بنا بر گفته برخی منابع اولین شخصی که فیروزه کوبی انجام داد شخصی به نام “یوسف حکیمان” در مشهد بود که بر روی زیورآلات زنانه فیروزه کوبی می کرد. بعد از او شخصی به نام  “حاج داداش” این هنر را از مشهد به اصفهان برد و بر روی ظروف فلزی آن را اجرا کرد. در حال حاضر نیز این صنعت فقط در اصفهان رواج دارد.

مراحل فیروزه کوبی

– زرگری

– فیروزه کوبی

– پرداخت گری

در مرحله اول سطح زیر کار از فلز مورد نظر مانند برنج، مس و نقره توسط زرگر یا سازنده فلز به کمک دست یا دستگاه پرس ساخته می شود و صاف و صیقل خورده وارد مرحله بعد می شود.

در مرحله دوم استاد فیروزه کوب خورده فیروزه ها که از نظر اندازه و رنگ باید مشابه باشند از ضایعات دیگر جدا می کند. بعد از مشخص شدن نوع سنگی که قرار است بر سطح کار شود. سطح فلز مورد نظر کمی گرم می شود در این زمان بر روی سطح کمی لاک پودر شده (لاک گردویی) می پاشند در زمانی که لاک حالت مذاب دارد فیروزه را روی آن می چسبانند. بعد از آنکه سطح مورد نظر را با فیروزه پوشاندن و فضاهای خالی میان فیروزه ها را با فیروزه های ریزتر پر کردند، آن را به کمک سنگ “آب سان” صاف و صیقلی می کنند تا برجستگی های لاک و فیرزه از بین رود و سطحی یک دست به دست آیند. در این مرحله است که رنگ واقعی فیروزه نمایان می شود.

مرحله سوم پرداخت گری است.  در این مرحله بر روی سطوح فیروزه کوبی شده را پولیش می کشند و بعد روی آن را پلی استر می کشند که دلیل آن حفاظت از سطح کار و همچنین زیبایی حداکثری اثر است.

مراحل فیروزه کوبی

مراحل فیروزه کوبی

کاربرد های فیروزه کوبی

هنر فیروزه کوبی مانند بسیاری از هنرها جنبه تزیینی و تجملی دارد. اما از آن جا که این هنر را بر ظروفی نظیر شیرینی خوری، قندان، گلدانف گلاب پاش، سنگاب و…. پیاده می کنند فقط جنبه کاربردی نیز پیدا می کنند. اما همان گونه که گفتیم فیروزه کوبی قبل از آنکه بر ظروف انجام شود بر روی زیورآلات پیاده می شد. هنری که امروزه نیز طرفداران زیادی دارد.

اما امروزه از فیروزه کوبی به جز بر روی ظروف و زیورآلات برای ساخت تابلو های نفیس نیز استفاده می شود. بدین گونه که خوشنویسی بر روی سطح اگر پارچه ای باشد نوشته شده و سپس فیروزه ها بر روی آن چسباندیده می شوند و اگر سطح مورد نظر چوبی باشد بعد از لیزر طرح مورد نظر بر روی چوبی تکه های فیروزه داخل آنها کار می شود.

فیروزه کوبی بر روی چوب

فیروزه کوبی بر روی چوب

 

استفاده از فیروزه کوبی در زیورآلات

استفاده از فیروزه کوبی در زیورآلات

این هنر بسیار جدید است و نیاز به حمایت از جانب مردم و مسئولین دارد.

هنر خراطی

هنر خراطی و کاربرد آن

ریشه هنر خراطی 

هنر خراطی را بررسی کرده و تمام زوایای آن را شرح میدهیم، خراطی واژه ای است عربی که ریشه آن “خرط” می باشد و بر اساس لغت نامه دهخدا به معنی “تراشیدن چوب و برابر ساختن آن” یا “پوست از چوب باز کردن” است.  فاعل آن خراط است؛ کسی که کارش با چوب و شکل دادن به آن است.

نجار و خراط از آن جهت با هم متفاوت اند که نجار تکه های چون را با ابزار به هم وصل می کند و احجام گوناگون می سازد؛ اما خراط از یک تکه چوب یکدست حجم مورد نظر را با کمک چرخ خراطی خلق می کند.

هنر خراطی

هنر خراطی

هنر خراطی چیست؟

کار با چوب برای بشر از هزاران سال پیش تا کنون جالب و کاربردی بوده است. از این رو به طرق مختلف از آن جهت ساخت مصالح ساختمان، لوازم زندگی روزمره و یا به عنوان وسایل تزئینی استفاده می شده است.

 یکی از زیرشاخه های هنر کار با چوب در کنار نجاری، منبت کاری، معرق کاری، ارسی سازی، خاتم کاری، و خراطی می باشد.

هنرمندی که به این کار مشغولیت دارد، یا به اصطلاح “خراط“، غیر از چوب به چرخ خراطی و ابزار فرم دهنده دیگری نیز نیاز دارد. از چوب هایی که خراط ها در کار خود استفاده می کنند چوب درختان گردو، بید، نارون، توسکا، زبان گنجشک، چنار، گلابی، کنار، گز، جغ (ششم) و… است.

هنر خراطی . باقی گذاشتن لبه های نامنظم طبیعی.

هنر خراطی . باقی گذاشتن لبه های نامنظم طبیعی.

ابزار اصلی هنرمند بعد از چوب چرخ خراطی است. که چوب را روی آن به وسیله گیره می بندند و در حالی که حرکات دورانی تندی دارد، خراط با ابزاری که در دست دارد به چوب فرم می دهد.

اولین مرحله در خراطی پیدا کردن و برش دادن چوب مورد نظر به اندازه دلخواه است. در این مرحله چوب برش داده شده باید به صورت کامل خشک شود تا آماده کار باشد.

در این زمان که جنس چوب مورد نظر بر اساس کالای مورد نظر انتخاب شد، چوب را به گیره های چرخ خراطی محکم می بندند. این دستگاه ها در گذشته دستی بود و اکنون دستگاه های الکتریکی جای آن ها گرفته اند. بعد از بستن چوب به دستگاه و شروع حرکت چرخشی آن خراط به کمک ابزار تیز خود مانند مغار به چوب مورد نظر فرم دلخواه را می دهد، بعد از آن به مرحله پایانی کار می رسیم که پرداخت نهایی با استفاده از سمباده بر روی سطح و داخل کار است. امروزه برای جلای بیشتر کار روی آن را با کیلر یا روغن جلا می پوشانند. در مواردی نقاشی نیز روی آن انجام می شود.

فرم دادن به چوبی که با گیره های ماشین خراطی محکم شده است

فرم دادن به چوبی که با گیره های ماشین خراطی محکم شده است

تاریخچه خراطی

زمانی که انسان به استفاده از ابزار روی آورد از آن برای کار روی چوب نیز استفاده کرد. زیرا چوب نسبت به سنگ لطیف تر و قابلیت بیشتری برای تبدیل شدن داشت. اما استفاده از ابزار پیشرفته ای چون ماشین تراش کاری به حدود ۱۳۰۰ سال قبل از میلاد بر میگردد. در آن زمان در مصر دستگاه های تراشی ساختند که به کمک دو نفر کار می کرد؛ یعنی یک نفر چوب را می چرخانید و نفر بعد با ابزار تیز خود به چوب شکل می داد.

رومی ها آن را گسترش دادند کم کم حالتی مکانیکی به آن دادند. در قرون وسطی یک پدال به این ماشین اضافه شد تا کار دستی آن کم شود و خراط آزادی عمل بیشتری داشته باشد.

امروزه دستگاه های خراطی به یک دینام مجهز هستند تا کار چرخش کاملا الکترونیکی انجام شود و خراط با در دست گرفتن ابزار مناسب به چوب فرم دلخواه را می دهد. ابزار دیگری که خراط احتیاج دارد به شرح زیر است.

– مغار

– سوهان

– چاقو

– تیشه

– مته دستی

– و …

متاسفانه از آن جا که چوب بسیار آسیب پذیر است و مانند سفال و فلز و سنگ طی سالیان طولانی باقی نمی ماند، ظروف یا اجسام دیگر ساخته شده به کمک خراطی از قرون پیش باقی نمانده اند.

کاربرد ها و اساتید خراطی

حتما تا به حال پایه های چوبی آباژور، فرم های چوبی خاص گهواره های چوبی قدیمی و سرقلیان های چوبی را دیده اید. همگی آن ها به هنر خراطی پدید آمده اند.  امروزه خراطی ها به شکل صنعتی برای تولید انبوه مبلمان و نرده های راه پله برای خانه های مجلل و مدرن  انجام می شوند و دستگاه ها تمام اتوماتیک هستند. امروزه در بسیاری از خانه های مدرن از ظروف چوبی خراطی شده برای تزیین استفاده می شوند و طرفداران خود را دارد. افرادی که بوی اصیل چوب را به هر چیز مدرن دیگری ترجیح می دهند.

خراطی در زندگی روزمره

خراطی در زندگی روزمره

اما هنوز در برخی کارگاه های قدیمی خراطان زبر دستی هستندکه با دستگاه های خراطی دستی و نیمه اتوماتیک کارمی کنند. مانند استاد فروتن؛ او در دزفول کارگاه کوچکی دارد و مشغول به کار خراطی است .

فروتن هنوز به روش سنتی کار خراطی می کند و  برای بقای این هنر تلاش فراوانی می کند که پرورش هنرجو یکی از این موارد است.  او تاکنون در جشنواره های بین المللی و ملی زیادی شرکت کرده است و نتیجه این تلاش ها نیز ثبت ملی و بین‌المللی بسیاری از دست ساخته‌هایش و دریافت چندین لوح تقدیر بوده است.

استاد عبدالرحیم فروتن دارای دو نشان اصالت یونسکو و ده نشان لیاقت ملی از سازمان میراث فرهنگی کشور است.

 

استاد عبدالرحیم فرون در کارگاه کوچک خراطی خود

استاد عبدالرحیم فرون در کارگاه کوچک خراطی خود

هنر مینیاتور

هنر مینیاتور

هنر مینیاتور چیست

واژه مینیاتور مخفف واژه مینیموم ناتورال به معنای طبیعت کوچک و ظریف می باشد و اصولا به هر نوع اثر هنری ظریف گفته می شود. در لغت نامه دهخدا اینچنین نوشته شده است: ” مینیاتور. (فرانسوی) نوعی نقاشی با حداکثر ظرافت و خطوط ترسیم شده باحداقل نازکی . این نوع نقاشی که در آن ریزه کاری خاص بکار میرفته است در قرون وسطی متداول بوده است . نوعی نقاشی خاص مشرق زمین (مخصوصاً ایران ) و بیشتر متداول در قرن نهم اسلامی (قرن پانزدهم میلادی ) که در آن قواعد علم مناظر و مرایا و تناسب اعضا رعایت نمی گردد و رنگ جنبه ی تزیینی دارد و جزئیات با ریزه کاریهای خاص و دقیق نشان داده میشود.” گفتنی است در نقاشی های مینیاتور (هنر مینیاتور) تصاویر شباهتی با عالم واقعیت ندارند.

 تاریخچه نقاشی مینیاتور

با توجه به مقالات حاضر مشکل بتوان گفت که زادگاه این هنر در کدام نقطه از جهان بوده است. در مقالات غربی پیدایش آن را در قرون وسطی یا اواخر قرن ۱۶ ام میلادی می دانند. این موضوع حائز اهمیت است که بگوییم مینیاتور هنری جهانی است. مثلا در دوران بیزانس نقاشی هایی به سبک مینیاتور موجود است یا در شرق دور (چین و ژاپن) نقاشی هایی یافت شده است که سبک آن ها بر پایه هنر مینیاتور نهاده شده است. پزوهش ها در این باب در ایران نشان می دهد که هنرمندانی که نخستین بار دست به خلق نقاشی های مینیاتور زدند با هنر مینیاتور چینی آشنا بوده اند. و آن را با ادراک و ذوق ایرانی خود ترکیب کردند و دست به خلق آثار مینیاتور ایرانی زدند. اما عده ای هم بر این باورند که مینیاتور ایرانی به دست مغول ها به هند و سپس به چین رفت.

با همه این احوال مینیاتور ایرانی شاخصه های منحصر به فرد خود را دارد؛ و ایرانی بودن خود را حفظ کرده است.  در حال حاضر به نقاشی ایرانی که از سبک های اروپایی و یا خاور دور پیروی نکرده باشد مینیاتور گفته می شود و این موضوع به صورت یک غلط مصطلح پذیرفته شده است؛ البته قابل ذکر است که امروزه ایران جزء معدود کشور هایی است که در این حوزه همچنان فعالیت دارد.

 

انواع گوناگون نقاشی مینیاتور

در دوره ها و مکاتب مختلف نگارگری ایرانی دچار تغییرات زیادی شد. از قدیمی ترین آثار مینیاتور باقی مانده نگارگری هایی است که بر منظومه “ورقه و دلگشا”  از عیوقی است. که این نگارگری ها مربوط به قرن هشتم هجری می باشد. گفته می شود این گونه مینیاتور ها متاثر از مینیاتور چینی است. گفتنی است این کتاب عنوان اولین کتاب مصور در جهان اسلام را از آن خود کرده است. این گونه نگار گردی شباهت زیادی به مینیاتورهای مغولی یا چینی دارد. در مکاتب هندی و عثمانی نیز دیده می شود.

نگارگری های حاشیه ورقه و گلشاه

نگارگری های حاشیه ورقه و گلشاه

از سبک های گوناگون مینیاتور میتوان سبک های زیر را نام برد:

مینیاتور تمام رنگ جسمی

مینیاتور آبرنگ روحی

مینیاتور سیاه قلم رنگی

مینیاتور سیاه قلم

مینیاتور سفیدرنگ

مینیاتور زیر روغنی

 

در نقاشی مینیاتور سبک ها بر اساس موارد بالا از هم جدا شده اند و نه موضوع. در زیر نمونه هایی از سبک های گفته شده را می بینیم.

از راست به چپ : مینیاتور سیاه قلم رنگی - مینیاتور رنگ روحی - مینیاتور رنگ جسمی

از راست به چپ : مینیاتور سیاه قلم رنگی – مینیاتور رنگ روحی – مینیاتور رنگ جسمی

معرفی مینیاتور گل و مرغ

یکی از زیباترین انواع مینیاتور، طرح های گل و مرغ می باشد. نگار گری گل و مرغ ریشه در بطن ایران زمین دارد و به عقیده برخی قدمت آن به چهار هزار سال پیش بر می گردد. ریشه آن را همنشینی سیمرغ و درخت زندگی می دانند که در اساطیر ایرانی جایگاه بسیار ویژه ای دارد. طاووس نیز در این نقاشی ها جایگاه ویژه ای دارد و به اعتقاد ایرانیان پیش از اسلام سیمرغ نماد ایزد بر زمین است. در دوران پس از اسلام و تغییر عقاید نسبت به این پرنده جایگاه آن نیز کمی تغییر کرد. در حال حاضر آنچه در نقاشی های گل و مرغ مشاهده می شود پرندگانی نظیر گنجشک، هدهد و  شانه به سر هستند.

امروزه این هنر با دیگر هنر ها تلفیق های بسیار زیبایی را بنا نهاد اند. هنرمنان این عرصه نگارگری را از روی کاغذ و پوستین به سطوح دیگری نیز انتقال داده اند.

نگارگری گل و مرغ بر روی سنگ مرمر

نگارگری گل و مرغ بر روی سنگ مرمر

 

نقاشی گل و مرغ بر چوب با زمینه قلم زنی

نقاشی گل و مرغ بر چوب با زمینه قلم زنی

در آثار این هنرمندان نقاشی گل و مرغ بر روی چوب و تلفیق آن با هنر قلم- زنی آثار بسیار فاخری را خلق کرده اند.

 

همچنین نگارگری گل و مرغ و سایر نقوش مینیاتور بر سنگ مرمر که از هنر های تلفیقی معاصر می باشد نیز جایگاه بسیار ویژه ای پیدا کرده اند.

 

اساتید برجسته مینیاتور در ایران

در ادوار مختلف استادکاران زیادی به خلق آثار مسحور کننده دست زدنند. کمال‌الدین بهزاد هروی از هنرمندان قرن ۹ هجری شمسی بود که آثار او در حوزه مینیاتور از آثار فاخر به جا مانده می باشد.

دیگر هنرمند در زمینه نگارگری ایرانی  رضا عباسی مشهورترین نقاش زمان شاه عباس صفوی  بود.  رضا عباسی در فاصله سال‌های ۱۶۳۹-۱۶۱۸ تصاویر نقاشی بی شماری را خلق کرد. عباسی بیشتر به نقاشی سیاه قلم تمایل داشت و در نقاشی هایش به جای اشخاص درباری جهره های ساده و زیبا را به تصویر می کشید.

نقاشی سیاه قلم رنگی اثر رضا عباسی

نقاشی سیاه قلم رنگی اثر رضا عباسی

 

ساختن قصر خورنق اثری از کمال الدین بهزاد

ساختن قصر خورنق اثری از کمال الدین بهزاد

 

صنایع دستی کلوت تولید کننده قاب و تابلو های مینیاتور می باشد برای مشاهده محصولات مینیاتور کلیک نمایید.

خاتم کاری

خاتم کاری هنر ایرانی

خاتم کاری را بشناسیم

” ترکیبی از چند ضلعی های منظم”، ” هنر آراستن اشیای چوبی به صورت موزاییک کاری”، “کنده کاری یک طرح به وسیله اجزا چوبی و مواد دیگری که بعداً بر زمینه چوبی نصب می گردد.” این ها جملاتی هستند که در هر جستجوی که در باب خاتم و خاتم کاری انجام شود توجه بیننده را به خود جلب می کنند.  اما چرا به این هنر “خاتم کاری” گفته می شود؟ و چرا “خاتم”؟ در جستجویی که در لغت نامه دهخدا داشتیم به یکی از معانی کلمه خاتم می رسیم که بدین شرح است: ” مهر و انگشتری و جز آن که بدان مهر کنند؛ از آلات و لوازم پادشاهان است بفتح تاء و کسر آن و آن را برای زینت در انگشت کنند و بدین جهت خاتم نامیده شده که مکاتیب پادشاهان بدان اختتام می یافته است.”

خاتم کاری

خاتم کاری

 

احتمالا آن خاتم که پادشاهان در دست می کردند از جنس چوب یا استخوان بوده است و نام یا لقب شان با تکه هایی از چوب و استخوان بر آن ها نوشته شده بود که امروزه به آن هنر موزاییک چوب یا خاتم می گویند.

خاتم کاری چیست؟

هنر موزاییک چوب لقبی است که به این هنر داده اند.

 تاریخچه خاتم کاری

در این مورد نیز مانند بسیاری دیگر از صنایع دستی تاریخ مشخصی از زمان ابداع آن موجود نمی باشد.  حتی در مورد آن افسانه هایی نیز رواج دارد و آن را معجزه ی حضرت ابراهیم می دانند. خاتم در ایران پیش از اسلام نیز وجود داشته است اما به شکل امروزی آن از زمان ایلخان مغول و به وجود آمدن روابط با کشور های خاور دور در ایران رواج یافت.

هنر خاتم غیر از ایران در کشور هایی مانند هندوستان، سوریه، عراق و فلسطین رواج داشته است. اما آنچه امروزه به عنوان خاتم شناخته می شود همان است که در مراکز فرهنگ ایران نظیر اصفهان و شیراز ساخته می شود.

هنر خاتم کاری

هنر خاتم کاری

این هنر به مانند بسیاری از هنر های دیگر در دوران صفوی و به سبب حمایت های هنردوستانه ی شاه عباس به اوج رونق خود رسیده بود. از آن در تزیینات در و پنجره و میز و …. استفاده می کردند.  در حال خاضر قدیمی ترین شی ای که با خاتم مزین شده است منبری هزار ساله است که در مسجدجامع عتیق شیراز  موجود است.

کاربرد های خاتم کاری

 خاتم کاری در گذشته بیشتر در خانه های اشراف که می توانستند هزینه های این هنر را بپردازند دیده می شد. مثلا برای تزیین قاب های نقاشی، دیوار و پنجره ها. همانگونه که گفته شد قدیمی ترین اثر خاتم  بافی مانده مربوط به هزار سال پیش است که آن منبر مسجد عتیق شیراز می باشد.

در برخی کار های خاص نیز برای جلوه هرچه بیشتر از خاتم  استفاده می شود مانند ماشینی که در تصویر زیر می بینید.

این خودرو توسط هنرمندان ایرانی به ویزه شیرازی در امارات طراحی شد و در آن علاوه بر خاتم از الماس و طلا نیز استفاده شده است.

به دلیل قیمت نسبتا مناسب خاتم کاری این گونه از هنر ایرانی در بسیاری از خانه های ایرانی یافت می شود و البته پارا از منازل فراتر گذاشته و به عنوان ست های اداری نیز کاربرد داد. مانند قلمدان های اداری . قندان، قاب ، گلدان، صفحه های شطرنج و جعبه ی جواهر از دیگر محصولات رایج در خاتم است.

نمونه هایی از خاتم کاری

نمونه هایی از خاتم کاری

اساتید برجسته خاتم کاری

در میان اسامی ای که با خاتم گره خورده اند نام چند تن از اساتید برجسته این رشته یا به اصطلاح قدیمی تر ها ” خاتم پیچ” ها به چشم میخورد. از این میان نام اساتیدی مانند استاد مرحوم عبدالعلی گلریز خاتمی، استاد عباس خاتمی، مرحود مهدی ناطق پور و فرزند ایشان علی ناطق پور به چشم می خورد.

اساتید خاتم کاری مرغوبیت خاتم را مرهون چند خصوصیت می دانند: از این بین چند شاخصه را نام می بریم.

استاد علی ناطق پور. در حال کار بر میزگرد خاتم کاری

استاد علی ناطق پور. در حال کار بر میزگرد خاتم کاری

صاف بودن سطح خاتم کاری شده، متقارن بودن تمام اشکال هندسی، یکنواخت بودن رنگ های بکار برده شده در تمام سطح کار و ظرافت حداکثری در اشکال هندسی.

خاتم سازی

ساخت خاتم مراحل  گوناگونی دارد و فرد خاتم کار باید با ابزار های گوناگون و همچنین فنون نجاری آشنا باشد. در تهیه خاتم مواد اولیه مورد نیاز انواع چوب مانند آبنوس، فوفل، گردو، بقم، عناب، نارنج، کهکم و کبوده و انواع استخوان مانند استخوان و عاج فیل، استخوان شتر و استخوان اسب هستند. ابزارهایی نظیر مفتول های فلزی، چکش، اره ، رنده، سوهان چسب چوب و سریش نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

در تهیه خاتم در ابتدا مواد مورد نیاز مانند انواع چوب و استخوان  را در ابعاد بسیار کوچک هندسی می برند و با مفتول های مسی یا آلومینیومی آن ها را کنار همدیگر به شکل های هندسی گوناگون در می آورند. بعد از سوهان کاری و چسبانیده شدن توسط سریش کنار همدیگر استادکار این اشکال را کنار هم بر سطح مورد نظر می چسباند.

خاتم سازی

خاتم سازی

خوشبختانه خاتم سازی در ایران رونق خوبی دارد و مورد حمایت مردم و مسئولین می باشد. اما بازار خاتم تقلبی نیز رونق پیدا کرده است و مردم خود باید خاتم اصیل ایرانی را بشناسند. علی ناطق پور، استاد برجسته خاتم کاری در این زمینه می گوید: ” همه کارهای خاتمی که در میدان نقش جهان می فروشند با چسب تینری است، چون می خواهند تجارت کنند، دلشان نسوخته برای شمای مشتری که نمی توانی هنر اصل را از تقلب تشخیص دهی. من یک جعبه شطرنج را می فروشم ۳ میلیون تومان، اما آنجا می فروشند ۵۰۰ هزار تومان؛ آن جعبه را یک روزه می چسبانند و من ۲۰ روز، این تکه های ریز را با ظرافت و دقت می چسبانم.”

 

پته دوزی

پته دوزی را بهتر بشناسیم

هنر پته دوزی

کلمه پته از ریشه کلمه پُت به معنای پشم نازک و لطیفی است که لا به لای موی بدن بز می روید. در لغت نامه ی دهخدا این چنین نوشته شده است: ” پُت: پشم نرمی که از بن موی بز می روید و آن را به شانه بر آورند و از آن شال بافند.”

 

پته چیست

 پته پارچه ای است پشمی که اصطلاحا شال یا عریض خوانده می شود. که به کمک سوزن و با استفاده از نخ های پشمی رنگین، کرک یا ابریشم روی آن نقوشی زیبا دوخته می شود. در رنگرزی ریس های پشمی از رنگ های طبیعی حیوانی و گیاهی استفاده می شود. رنگ های حیوانی از صدف و قرمزدانه گرفته می شود و رنگ های گیاهی از  روناس، نیل، پوست، گردو، گلرنگ، الزاره، چوب­های زرد، …..

شال یا عریض که بر روی آن رودوزی انجام می وشد معمولا به رنگ های سفید، سیاه و عنابی است. عریض در گذشته با دستگاه ای بافت دستی تهیه می شد اما امروز به کمک دستگاه های برقی بافته می شود. به گفته کارشناسان مرکز صنایع دستی کرمان مرغوب ترین نوع پتهف پته ای است که دوخت آن روی شال سفید یا سیاه باشد.

به گفته ی آنان شال سفید از این جهت مرغوب است که رنگ آن نور را منعکس می کند و باعث خستگی چشم می شود از این رو دوخت به کندی پیش می رود؛ از طرفی باید از نخ های مرغوب استفاده شود تا نخ رنگ ندهد. و همچنین نواقص دوخت روی شال سفید بیشتر خود را نشان می دهند بدین منظور دوزنده باید ظرافت و سلیقه زیادی را صرف کار خود کند.  از دیگر ملزومات مرغوبیت پته بخیه های دوخت است. هرچه گره ها یا به اصطلاح بخیه ها به هم نزدیک تر و متراکم تر باشند پته مرغوبیت بالاتری دارد.

 

تاریخچه پته دوزی

 از آن جا که پته دوزی هنر دست دختران و زنان خانه بوده است و از آن، به منظور زینت بخشیدن به منازل خود استفاده می کردند، دوره ی رسمی خاصی را نمی توان به عنوان زمان پیدایش آن عنوان کرد. اما به گواه می توان  گفت که خاستگاه آن شهر های استان کرمان نظیر کرمان، سیرجان و رفسنجان هستند. به هر روی تنها نسخه ی قدیمی ثبت شده ای که در آن از پته دوزی یاد شده است مربوط به سفرنامه ی شاردن در عهد صفوی است. پته را گاهی پته نادری نیز می گویند زیرا پته دوزی در زمان نادرشاه رواج زیادی داشت و همچنین خود او لباس هایی با رودوزی های پته به تن می کرد و هدایایی که به اشراف می داد نیز از همین نوع لباس ها بودند.

یکی از قدیمی ترین پته های موجود که تصویر آن در دسترس است، روپوش مقبره شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان است که گفته می شود در مدت ۲ سال به دست شانزده زن به ابعاد ۳۵۵ سانتی متر د ر۲۱۰ سانتی متر دوخته شده است. اما بقچه پته دوزی فرج الله کرمانی که دارای تاریخ ثبت شده بر روی اثر است، سال ۱۲۸۰ را نشان می دهد.

پته مقبره شاه نعمت الله ولی . ماهان کرمان

پته مقبره شاه نعمت الله ولی . ماهان کرمان

نقوش پته دوزی

 به عقیده برخی نقوشی که بر پته ها دوخته می شود ریشه در افسانه ها و اساطیر دارد؛ برخی آن را نشانه ای رمزگونه به معنای شعله آتشکده های زرتشتی و یا تمثیل گلابی، بادام و درخت هندی  می دانند؛ اما برخی دیگر این عقاید را رد می کنند و می گویند پته تمثیل سرو است، سروی که از یار جدا مانده و خم شده است.

نقوش پته به دوسته تقسیم می شوند: نقوش بوته ای مانند بته جقه، لچک ترنج، سرو، بته میری، افشان و ترمه ای و دسته ی دوم نقوش درختی مانند ترنجداری، سروی، گلدانی، جانوری و پرنده ای که به اصطلاح آن را درخت زندگی گویند.

پته با طرح درخت زندگی - سرو و بته جقه - شکوفه ای

پته با طرح درخت زندگی – سرو و بته جقه – شکوفه ای

کاربرد های پته دوزی

از آن جا که پته یکی از رودوزی های بسیار زیبای ایرانی می باشد نقش مهمی در زینبت بخشیدن به منازلی دارد که صاحبان آن علاقه مند به هنر های سنتی ایرانی هستند. پته به عنوان یک رودوزی که در سایز های مختلفی دوخته می شود کاربردهای زیادی می تواند داشته باشد. مثلا به عنوان رو تختی، پوشش کوسن و تازبالش، سجاده، بقچه، رومیزی و همچنین به صورت تابلوی دیواری در قاب می تواند زیبایی منزل را دو چندان کند.

کاربرد پته - ناز بالش - تابلو پته - رومیزی پته

کاربرد پته – ناز بالش – تابلو پته – رومیزی پته

اساتید برجسته پته دوزی

از ان جا که اکثر هنر های رودوزی و بافندگی را بانوان در پستوی منازل خود رونق می بخشیدند هیچ گاه نامی از آن ها بر صفحه ای ثبت نشده است؛ و اگر نامی از هنرمندی در این زمینه جایی ثبت شده است نام های مردانی است که به این هنر اشتغال داشته اند. به عنوان مثال استاد فرج الله کرمانی که بقچه ی پته دوزی او که مربوز به سال ۱۲۸۰ است از قدیمی ترین و زیباترین پته هاست. متاسفانه در این عرصه هنرمندانِ گم نام بسیار فراوانند.

برای مشاهده محصولات پته دوزی کلیک نمایید

ترمه دوزی

ترمه دوزی

ترمه دوزی هنر ایرانی

متاسفانه ریشه کلمه ترمه در فرهنگ های لغت قید نشده است و از آن به عنوان پارچه ای لطیف که از پشم یا ابریشم بافته می شود،یاد می شود. در لغت نامه دهخدا اینچنین نوشته شده است: “ترمه؛ تیرمه و پارچه ی نفیسی که از کرک بافند. قسمی پارچه ستبر ابریشمین . شال کشمیری . پارچه ی پشمی که قسمی از شال است و دارای رنگ های متعدد وگل و بوته است.”

نمونه ای از ترمه دوزی

نمونه ای از ترمه دوزی

ترمه را بشناسیم

پارچه ترمه از منسوجات لطیفی است که از تار و پود تشکیل شده است اما پود در پشت پارچه به صورت آزاد است و در بافت نمی‌روند به همین دلیل همیشه پشت پارچه ترمه آسترکشی می‌شود تا آسیب نبیند.

مرغوبیت ترمه را بر اساس تعداد رنگ استفاده شده و همچنین تراکم بالای بافت آن می سنجند. هرچه تعداد رنگ و تراکم بالاتر باشد، ترمه از مرغوبیت بالاتری برخوردار است. به عقیده برخی خاستگاه ترمه ایران و برخی دیگر آن را از صنایع دستی اصیل کشمیر( پاکستان) می دانند و از آن جا که در هر دو منطقه طرح ترمه ی بافته شده مشابه (استفاده از بته جقه) هستند، سخت بتوان گفت که کدام منطقه خاستگاه اصلی این هنر است؛ اما در ایران همواره شهر های یزد و کرمان از مراکز اصلی تولید این بافت هنری ارزشمند بوده اند.

 

 تاریخچه ترمه دوزی

بافندگی و استفاده از دستگاه های بافندگی در دوران مختلف (حتی پیش از اسلام) در ایران دارای رونق بود و گهگاه اتفاقات سیاسی و اجتماعی دلیلی بر صعود و نزول این صنعت و هنر بود. اما صنایع دستی به ویژه هنر ترمه دوزی در دوران صفویه و به ویژه در زمان حکومت شاه عباس صفوی به اوج شکوفایی خود رسید. در البسه، پرده ها، رومیزی ها، پوشش بالشت و کوسن و… استفاده می شد.

ترمه مربوط به قرن 18 میلادی

ترمه مربوط به قرن ۱۸ میلادی

انواع ترمه و کاربردهای آن

ترمه ها براساس کاربرد، سایز، نوع بافت، جنس آن و مکان بافت آن با هم متفاوت اند. از انواع ترمه می توان موارد زیر را نام برد:

– ترمه چهارقدی: سایز آن حدود ۱/۵*۱/۵ می باشد و به عنوان روسری یا بقچه کاربرد دارد

– ترمه شال راه راه : این نوع ترمه دو نوع است که راه راه باریک و راه راه پهن می باشند

– شال ترمه اتابکی: ترمه اتابکی از نوع کشمیری است از پشمی بسیار لطیف تهیه می شود

– شال محرمات: نوعی شال راه راه است. ( طرح محرمات به طرحی گفته می شود که نقوش در قطعه ی بافته شده تکرار می شود)

– شال کشمیر: این نوع ترمه از پشم بز کشمیر تولید می شود که از مرغوب ترین پشم ها به حساب می آید

– شال امیری: همانطور که از نام آن پیداست، این نوع ترمه مخصوص درباریان بافته می شود که معمولا نقش بته جقه یا شاخ گوزن در آن دیده می شود.

شال با طرح محرمات

شال با طرح محرمات

کاربرد های ترمه:  امروزه از ترمه برای زینت بخشیدن و دادن جلوه ای سنتی به منازل استفاده می شود. مانند روتختی، پوشش کوسن، رومیزی و….

در دنیای بسته بندی نیز به تازگی ترمه جایگاه ویژه پیدا کرده است و برخی صنایع با بکارگیری انواع پارچه های ترمه دست به ساخته جعبه های متنوع و زیبایی زده اند.

استفاده از ترمه در بسته بندی بشقاب مینا

استفاده از ترمه در بسته بندی بشقاب مینا

 

استفاده از ترمه برای بسته بندی شکیل ظروف میناکاری

استفاده از ترمه برای بسته بندی شکیل ظروف میناکاری

امروزه همین صنایع جدید هستند که از این صنعت و هنر زیبا و فاخر حمایت می کنند . باید گفت که در حال حاضر تعداد بسیار کمی از صنعت گران این حرفه هنوز با دستگاه های دستی کار می کنند و ماشین آلات صنعتی کار آن ها را بر عهده گرفته است؛ با این وجود همانگونه که گفته شد ترمه ی با کیفیت آن ترمه ایست که از رنگ های متنوع تشکیل شده باشد و از تراکم بافتی برخوردار باشد.

میناکاری را بشناسیم

میناکاری را بشناسیم

چرا میناکاری را بشناسیم

میناکاری را بشناسیم و با آن بیشتر آشنا شویم ، “مینا” صورت مونث کلمه ی مینو به معنای بهشت می باشد؛ و البته رنگ لاجوردی بهشت را مینا گویند. در فرهنگ معین آمده است “مینا ماده ای است از لعاب شیشه ای حاجب ماورا یا شفاف که آن را روی کاشی و فلزات برای حفظ نقش و نگار به کار می برند و ترکیبی است از لاجورد و طلا و امثال آن ها که در کوره می برند و شفاف مثل شیشه کبود رنگ بیرون می آید.

مینا ماده ای زجاجی است که بر اثر ذوب شدن روی سطح اشیای فلزی، جلوه ای شفاف، شبیه به کاشی لعابدار پیدا میکند. میناکاری بر روی فلز به حدود قرن ششم پیش از میلاد می رسد.قصد ما از نوشتن این مقاله این است که میناکاری را بشناسیم پس همراه ما باشید.

تاریخچه میناکاری

میناکاری یا میناسازی هنری است که سابقه ای در حدود پنج هزار سال دارد و ابداع آن به دوران ساسانیان باز می گردد. تصویر زیر نمونه ای از آثار مینای به جا مانده از آن دوران است که در موزه متروپولیتن نگهداری می شود.

بشقاب میناکاری- عهد ساسانیان

بشقاب میناکاری- عهد ساسانیان

اما پیش از آن نیز میناکاری در برخی زیورالات در بار هخامنشی نیز کاربرد داشته است . یکی از نمونه های آن بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزئین شده روی آن است.

بازوبند طلا به همراه نقوش میناکاری - عهد هخامنشیان

بازوبند طلا به همراه نقوش میناکاری – عهد هخامنشیان

مینا کاری به واسطه مغول هار از ایران خارج شد به هند رفت و سپس از آن طریق به نقاط دیگر جهان به ویژه آسیای شرقی رسید. در زیر نموهایی از میناکاری های هندی و چینی را ملاحظه می کنید.

زیورآلات میناکاری هندی

زیورآلات میناکاری هندی

 

بخورسوز میناکاری به سبک چینی

بخورسوز میناکاری به سبک چینی

از آنجا که در دوران سلجوقیان استفاده از ظروف برنج و طلای میناکاری شده به اوج رسیده بود، شاهد شکوفایی این هنر در دوران سلجوقیان می باشیم. از نمونه های به جا مانده از این دوران سینی متعلق به آلپ ارسلان، یکی از سلاطین سلجوقی، می باشد.

سینی آلپ ارسلان.- عهد سلجوقیان

سینی آلپ ارسلان.- عهد سلجوقیان

پس از دوران سلجوقی این هنر کم کم مورد بی مهری قرار گرفت تا آنجا که در اواخر دوران قاجار شاهد از بین رفتن این هنر ارزشمند بودیم. و از دلایل آن می توان سختی هایی در تهیه لعاب و پخت رنگ ها اشاره کرد و همینطور علاقه شاهان قاجار به ویژه ناصرالدین شاه به هنر های فرنگی. اما پس از آن هنرمندان به نامی با تلاش هنرمندانه خود سعی در زنده نگه داشتن این هنر کردند.

میناکاری. ضریح مکان های مذهبی. اثر صنیع زاده

میناکاری. ضریح مکان های مذهبی. اثر صنیع زاده

 

 کاربرد میناکاری

در اعصار گذشته مینا کاری به منظور های گوناگونی همچون زیورآلات، جعبه و ظروف ( مانند بشقاب و قدج و جام انفیه دان ….) استفاده می شده است. منتها این زیورآلات و ظروف صرفا جهت استفاده خانواده های دربار و اشرافی بوده است. زیرا بیشتر میناکاری ها بر روی فلزاتی چون طلا و برنج انجام می شده اند که قیمت بسیار بالایی پیدا میکردند. در زمان قاجار و به ویژه سلطنت ناصرالدین شاه میناکاری ها در ساخت و مزین کردن قلیان کاربرد داشته اند.

امروزه نیز این هنر جنبه زینتی خود را حفظ کرده است و در قالب هدیه ای ارزشمنده در میان هنردوستان رد و بدل می شود.

سرقلیان میناکاری

سرقلیان میناکاری

انواع میناکاری

مینا به تفکیک روش تولید به سه نوع تبدیل می شود:

  •  مینای خانه بندی (مینای ملیله)
  •  مینای زمینه برجسته (حکاکی)
  •  مینای نقاشی

معرفی انواع میناکاری

مینای خانه بندی از انواع بسیار زیبای مینا است که به آن مینای سیمی نیز اطلاق می شود؛ زیرا در این روش پس از تهیه زیرساخت ( ظرف لعاب کاری شده) مفتول هایی را به شکل دلخواه در می آورند و آن ها را با چسب بر روی سطح می چسبانند. سپس با لعاب شیشه ای روی آن را می پوشانند و در کوره قرار می دهند تا سیم ها بر روی سطح زیر جوش بخورد سپس خانه های ایجاد شده را رنگ آمیزی می کنند. مینای خانه بندی را در ظروف سلطنتی روسی بسیار مشاهده می کنیم. در حال حاضر تنها یک آموزشگاه در تهران وجود دارد که این هنر را آموزش می دهد. قابل ذکر است که متاسفانه میناکاری خانه بندی در فهرست صنایع دستی منسوخ قرارگرفته است.

مینای خانه بندی. روسی

مینای خانه بندی. روسی

مینای زمینه برجسته (حکاکی) نوعی دیگر در مینا کاری است. در این روش سطح زیر کار را به اصطلاح ” نقر” می کنند و سپس رنگ را در نقاط نقر شده میریزند . این روش در میان طایفه ی صائبین در استان خوزستان رواج داشته است.

مینای زمینه برجسته امروز در کنار مینای نقاشی در اصفهان به صورت روزانه تولید می شود و از میناهای پرطرفدار به شمار می رود.

بشقاب مینا - زمینه برجسته

بشقاب مینا – زمینه برجسته

مینای نقاشی  از روش های بسیار مرسوم این هنر در اصفهان می باشد. در این روش نقاشی بر روی سطح صاف و لعاب کاری شده ی فلز انجام می شود. ظرف فلزی را بعد از لعاب کاری به کوره می برند و سپس ظرف آماده نقاشی با رنگ های مینایی می شود.

مینای نقاشی

مینای نقاشی

اساتید برجسته میناکاری

در طی دوران ها اساتید بسیاری باعث فاخر شدن هنر اصیل شدند. با این حال از هنرمندان اعصار گذشته نام و نشان باقی نمانده است . اما در ۱۰۰ تا ۱۲۰ سال اخیر هنرمندان به نامی دلیل رونق بخشی به این هنر بوده اند و شاگردان و استادکاران بسیاری را هنر آموخته اند. از این میان می توان به نام استاد ابراهیم زرقونی اشاره کرد. ایشان در جوانی از اساتید برجسته قلم زنی بودند، اما به گفته خودشان دنیای رنگ های برایشان جذابیت بسیاری داشت.

 

ابراهیم زرنوقی می گوید: “با وجود آنکه استاد کار این حرفه شدم ، در آن ارضا نمیشدم. در من وسوسه دیگری بود، وسوسه ای که همیشه مرا بسوی رنگها می کشید. من در رنگها دنیای مرموز و زیبائی را احساس میکردم. برای من همه چیز از رنگها شروع میشد. حتی بیرنگی یک نوع رنگ است. اگر رنگ نباشد مفاهیم دنیا عوض میشود، اشیاء بی معنی میشوند و زندگی به پوچی و یکنواختی میرسد.” ابراهیم زرقونی نخستین فردی است که میناکاری را بر بدنه گلدان ها اجرا کرد.

 

از شاگردان وی نیز میتوان به آقایان رضا زنگنه(غروی)،رضااسلامی،سیدمحمود اسلامیان،غلامحسین فیض اللهی، حسین هنر دوست، محمد مهدی غفاریان و محمد علی فرشید اشاره کرد.

ابراهیم زرنوقی

ابراهیم زرنوقی

پدر میناکاری

شکرا… صنیع زاده را پدر میناکاری ایران نام نهاده اند. او در سال ۱۲۸۵ پا به جهان گشود. به دنبال آشنایی با مهندس شومانف هنردوست آلمانی، و یادگیری رموز کورهو به کار گیری رنگ ها و ابزار مناسب در این زمینه توانست این هنر را رونق بخشد. از آثار نفیس صنیع زاده می توان به جعبه قرآن که در موزه آستان قدس نگهداری میشود و تابلو میناکاری ومطلا در موزه جوهرات ملی بانک مرکزی اشاره کرد.

آثار استاد صنیع زاده

آثار استاد صنیع زاده

امروزه استادکاران بسیاری در کارگاه های میناسازی در شهرستان اصفهان به این حرفه اشتغال دارند و جدا از جنبه ی هنری آن، میناکاری تنها راه امرار معاش آنان نیز به شمار می رود. گرچه به دنبال مشکلات اقتصادی مردم، و همینطور تحریم های گذشته هنر مینا کاری کمی مهجور ماند اما می توان با فرهنگ سازی مردم و سازمان ها را به حمایت از این هنر فرهیخته تشویق نمود.

صنایع دستی کلوت تولیدکننده محصولات میناکاری می باشد، جهت بازدید از محصولات میناکاری کلیک نمایید.

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی

هنر گلیم بافی از زیباترین هنرهای دستی ایران به حساب می آید، واژه گلیم از لغت ترکی کلی (kili) که در ترکیه به معنای پشم یا مو گرفته شده است. البته با نام جاجیم نیز که از زبان ارمنی و کلمه ی گاگیم (به معنای پشم گوسفند) گرفته شده است. قابل قیاس است. در فرهنگ معین گلیم این چنین تعریف شده است : ” نوعی فرش که از پشم بافند ” و در  هخدا نیز نوشته شده ” پوششی معروف که از موی بز و گوسفند بافند.”

گلیم چیست و نقوش آن از چه سرچشمه می گیرد؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک ( پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.

هنر گلیم بافی همیشه در مکان هایی رونق داشته است که مردمان آن منطقه به دامپروری مشغول بوده اند مانند کشور هایی نظیر ترکیه، تبت، نپال و ترکمنستان.

در پیدایش نقوش مختلف گلیم همواره عوامل جغرافیایی نقش بسزایی داشته اند. زنان و مردان هر منطقه با توجه به گستره دید خود و البته نعماتی که از خداوند می خواستند دست به هنرنمایی در بافت گلیم می زدند که می توان گفت تمام آن نقش ها ذهنی بافی می باشد که بدون هیچ نقشه ی از قبل طراحی شده ای آن هنر خلق می شده است.  به عنوان مثال حاشیه لوزی در برخی گلیم ها نشان دهنده حرکت سیار آب رودخانه می باشد و یا نقش هایی شبیه به خورشید که اصطلاحا گل خورشید نامیده می شود نشان از برکت خورشید و باروری خاک دارد. یا مثلا بته جقه های پشت به هم نشان گر قهر و بته جقه های رو به هم نشانگر آشتی و صلح است.

نمایی از یک گلیم

نمایی از یک گلیم

تاریخچه هنر گلیم بافی

آدمی همواره در پی ساختن لوازمی بود که بتواند با استفاده از آن ها زندگی را بر خود آسان تر کند. پوشش جسم نیز از آن موارد است. بشر پس از آن که به دامپروری روی آورد کم کم به استفاده از پوست و موی آن نیز ترغیب شد. به تدریج با ابداع لوازم نخ ریسی پشم بز ها و گوسفندان را ریسیدند و با ” بافت” آن به تهیه انواع گوناگون پارچه و گلیم روی آوردند. اما قدیمی ترین زیراندازی که توسط باستان شناسان کشف شده “قالی پازیریک” نام دارد که حدود هفتاد سال پیش در دره پازیریک واقع در سیبری یافت شده است و عمر آن را حدود ۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده اند که در حال حاضر در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ نگهداری می شود.

قالی پازیریک

قالی پازیریک

اما دیرینه شناسان ایرانی هنر گلیم بافی را به پیش تر از این تاریخ نسبت می دهند؛ گفته می شود پیش از دوران هخامنشیان زیر انداز هایی از جنس پشم گوسفند باقته می شده است اما نمونه ای از آن در دسترس نیست. اما قدیمی ترین پارچه ای که پیدا شده است مربوط به جنوب شرقی دریای کاسپین در حومه مازندران امروزی است که عمر آن به حدود شش هزار سال پیش باز می گردد.

کاربرد های هنر گلیم بافی

از گذشته تا به امروز بیشترین کاربردی که بافته های دست بشر (غیر از لباس) داشته است به عنوان زیرانداز بوده است و همچنین از این بافته های ضخیم به عنوان پوشش اسب (جل اسب) استفاده می شده است. در برخی منابع آمده است که گلیم خاصیت درمانی دارد. به عنوان مثال از انجا که در بافت آن از الیاف طبیعی استفاده می شود می تواند الکتریسیته ساکن را از بدن انسان جدا  کند. همچنین به خصوصیت دیگری اشاره شده است و آن جلوگیری از ترک خوردن پاشنه ی پای انسان است.

انواع گلیم

گلیم ها با توجه به منطقه جغرافیایی تولید آن ها دارای تفاوت هایی در جنس نخ و نقوش آن میباشد. در ایران  در بافت گلیم تنوع بسیار زیادی است که باعث شده است گلیم نام های مختلفی به خود بگیرد.

– گلیم ایل شاهسون

– گلیم لری

– گلیم هرسین

– گلیم بلوچ

– گلیم خمسه

گلیم ایل شاهسون

این نوع گلیم از طرح های هندسی شکسته با رنگ های ملایم مانند سبز، صورتی و آبی تشکیل شده است. در این نوع بافت حاشیه باریک است و طرح زمینه دارای نوار های پهن افقی می باشد. یکی از کاربرد های مهم آن جل اسب است که باری پوشش چهارپایان از آن استفاده می شود. در تصویر نمونه ای از گلیم ایل شاهسون را مشاهده می کنید. روش بافت گلیم شاهسون مانند سوماک است، که در آن پود ضخیم است و بر خلاف بقیه گلیم ها که در آن ها از پود برای نقش انداختن استفاده می شود در سوماک و البته گلیم شاهسون پود قابل مشاهده نیست.

گفتنی است ایل شاهسون یکی از بزرگترین ایل های ایرانی است که در شمال غربی ایران ساکن اند.

گیم ایل شاهسون

گیم ایل شاهسون

گلیم لری

گلیم لری یا سرانداز ، نقوش این نوع گلیم نیز برگرفته از طبیعت اطراف بافنده الهام گرفته شده اند مانند گل برفی، چهارتکه، گل خورجین و… یکی از نکات مهم این نوع گلیم آن است که بافنده طرح مورد نظر را از پشت گلیم می اندازد و در تمام مدت بافتن پشت کار می نشیند. از دیگر شاخصه های گلیم لری سادگی و خلوت بودن نقوش آن است.  بهترین و مستحکم ترین بافت آن نیز به عنوان خورجین جهت نگهداری اثاثیه خانه استفاده می شود.

گلیم لری

گلیم لری

گلیم هرسین

گلیم های اصیل همگی از بافتی ذهنی برخوردارند که گلیم هرسین نیز از این قاعده مستثنا نیست. نقوش فشرده و تیره رنگ و اشکال هندسی از ویژگی های اصلی گلیم هرسین می باش. رنگ های اصلی آن سرمه ای، قرمز و نارنجی است. در حاشیه این نوع از گلیم از پشم بز به دلیل خاصیت ضد بید بودن آن استفاده می شود.

گلیم هرسین

گلیم هرسین

 

گلیم شیرکی پیچ

یکی از زیبا ترین  و مرغوب ترین انواع گلیم شیرکی پیچ است که در منطقه سیرجان و بافت کرمان بافته می شود. از ویژگی های منحصربه فرد این نوع گلیم این است که در این نوع بافت نیز مانند سوماک پود نقشی در بافت نقش ندارن و فقط وظیفه آن اتصاد خامه و تارها به یکدیگر است. در این شیوه ی بافت تار یا چله نسبت به گلیم فشرده تر  هستند. شیرکی پیچ از نظر ظرافت کار بسیار شبیه به قالی است. با این تفاوت که مانند قالی پرز ندارد و زیبایی و اصالت گلیم را به خوبی حفظ کرده است. رنگ های گلیم شیرکی پیچ معمولا پخته و متمایل به تیره هستند ( اگرچه امروزه جهت مصارف تجاری رنگ های دیگری نیز در بافت آن ها به کار می شود). رنگ های طبیعی جهت بافت گلیم شیرکی پیچ را از مواد زیر تهیه می کنند:

قرمز لاکی(روناس ، خشخاش، گیلاس و قرمزدانه) رنگ آبی (نیل و پوست بادمجان) رنگ زرد(زعفران، زردچوبه و پوست انار) رنگ نارنجی (نخ رنگ روناسی را در جوشانده پوست انار می زنند) رنگ سبز تیره (برگ گردو، زرد+نیل) رنگ قهوه ای(طبیعی، تنباکو، پوست گردو، برگ بنه) رنگ مشکی(طبیی، پوست گردو).

گلیم شیرکی پیچ

گلیم شیرکی پیچ

اساتید گلیم بافی

اساتید برجسته گلیم بافی مردمان روستایی و ایل نشین ایرانی هستند. در ایلات و روستاهای ایران اکثرا زن ها مسئولیت بافت زیر انداز و روانداز ها را بر عهده داشته اند و بدیهی است این میزان زیبایی در نقوش از ذهن زیبایی زنانی با روح بزرگ سرچشمه گرفته است. امروزه گلیم ها در بسیاری از کارگاه های فرش و گلیم بافی بافته می شود؛ که البته صنعتی است که نیاز به حمایت و توجه دارد. گرچه در دنیای مدرن امروز نیز جای خود را در خانه های ایرانی دارد.

جهت بازدید از محصولات گلیم و گلیم سوزنی کلیک نمایید.