دسته: صنایع دستی

زیلوبافی

زیلوبافی صنایع دستی میبد یزد

 

زیلوبافی چیست؟

نام شهر میبد یزد که می آید، زیلوبافی به عنوان سوغات اصیل این شهر به ذهن خطور می کند. زیلو از زیرانداز های مناطق  روستایی و کشاورز نشین یزد می باشد. این دست بافته که بیشتر در مناطق گرمسیری ایران مثلا حاشیه کویر و جنوب کشور به عنوان زیرانداز استفاده می شود، نقطه مقابل گلیم قرار می گیرد. زیرا جنس آن گیاهی و از پنبه می باشد و مناسب مناطق کشاورز نشین است در صورتی که گلیم از پشم گوسفند بدست می اید که مختص زندگی دامداری و مناطق سردسیر می باشد.

استاد کار زیلو باف معمولا نقوش آن را که بیشتر نقوش هندسی هستند، به صورت ذهنی بر دار زیلوبافی پیاده می کند. رنگ هایی که در زیلوبافی به کار می روند به ۳ رنگ محدود می شوند و اگر رنگی غیر از این ها باشد از رنگ های سنتی آن نیست. این رنگ ها تماما گیاهی هستند که از روناس ( برای تهیه رنگ قرمز)، نیل ( باری تهیه رنگ آبی)  و پوست گردو ( برای تهیه رنگ قهوه ای) در ساخت آن ها استفاده می شود. این رنگ ها مقاومت بالایی دارند در برابر اشعه نورخورشید در مناطق کویری به خوبی دوام می اورند.

تنوع محدود رنگ ها در زیلوبافی

تنوع محدود رنگ ها در زیلوبافی

انواع زیلو

۱: زیلو های آبی و سفید بیشتر در مساجد و سایر مکان های مذهبی استفاده می شوند.

۲: زیلو های آبی و گلی که برای مصرف خانگی استفاده می شود که اصطلاحا به آن ها جوهری گفته می شود.

۳: زیلو های نفتال که دارای رنگ های سبز و گلی هستند که مرغوب ترین در نوع خود به شمار می رود.

 

پیرامون واژه زیلو

آن گونه از خود واژه زیلو بر می آید و با توجه به برخی گفته ها واژه زیلو برگرفته از واژه “زیرو” است. یعنی چیزی که زیر پا قرار می گیرد، به اصطلاح فرش زیر پا. اما در لغت نامه هایی که مورد بررسی قرار گرفتند فقط به خود زیلو به عنوان زیرانداز اشاره شده است. به عنوان مثال در لغت نامه دهخدا  نوشته شده است “زیلو، پلاس و گلیم راگویند و آن را شطرنجی نیز خوانند.” اما آن چه بدیهی است تفاوت فاحش میان گلیم و زیلو است زیرا این دو از بُن ( مواد خام) با هم متفاوت اند. و شباهت آن ها تشکیل شدن شان از گره و گاهی ذهنی بافی آن ها است.

نمونه ای از زیلوهای میبد

نمونه ای از زیلوهای میبد

تاریخچه زیلوبافی

از زمانی که کشاورزان به برداشت پنبه در زمین های کشاورزی روی آوردند. پس از آن عده ای به ریسیدن آن ها و استفاده از “نخ” روی آوردند.  این نخ ها که به قطر های گوناگون تولید می شود در بافت بسیاری که پارچه ها و زیرانداز ها به کار برده شد.

قدیمی ترین زیلویی که در حال حاضر در ایران موجود است  قطعه ای است که در مسجد جامع میبد قرار دارد. این زیرانداز در سال ۸۰۸ هجری قمری یعنی حدود ششصد سال پیش بافته شده است.  این بخش از صنایع دستی ایرانی نه تنها به عنوان یک هنر بلکه به عنوان یک صنعت که در سالیان گذشته صدها خانواده در میبد از آن امرار معاش می کردند، روزگاری رونق بسیار خوبی داشت که در سال های اخیر تعداد افرادی که هنوز به این هنر – صنعت اشتغال دارند از تعداد انگشتان دست نیز کمتر است.

استاد شریف زاده در کارگاه زیلوبافی- شهرستان میبد

استاد شریف زاده در کارگاه زیلوبافی- شهرستان میبد

زیلوبافی نشانه ساده زیستی و زندگی روستایی است و همیشه از زیبایی خاص خود برخوردار است. در کنار رنگ ها، این زیرانداز دست بافته، از نقوش ساده نیز بهره می برد. همه این سادگی ها دست به دست هم داده اند تا زیلو به عنوان مناسب ترین زیر انداز در مساجد و مکان های زیارتی باشد. زیرا سادگی آن با ساده زیستی بزرگان دین اسلام همخوانی دارد؛ و این فلسفه ی “زیبایی در سادگی” است که مساجد ایران را خاص و دیدنی می کند.

تشخیص میناکاری مرغوب

راه‌های تشخیص میناکاری مرغوب

روش‌های تشخیص میناکاری مرغوب

همیشه تشخیص میناکاری مرغوب از دغدغه های خریداران صنایع دستی و ظروف میناکاری بوده است. تشخیص کیفیت برخی اقلام به دلیل همه گیر بودن، مثلا خرید روزانه، ماهانه و حتی سالانه، بسیار ساده تر شده است؛ اما کالا هایی وجود دارند که بدلیل آن که شناخت کافی در مورد آن ها وجود ندارد، نمی توان در مورد کیفیت و مرغوبیت شان به درستی تصمیم گرفت.

صنایع دستی ایران نیز از این قاعده مستثنا نیستند. هر ایرانی باید نسبت به این میراث گرانبها تعهداتی داشته باشد که حداقل آن داشتن “شناخت” نسبت به این دست از اجناس است. میناکاری یکی از همین محصولات است که اکثر مردم از جنس و نحوه تولید آن اطلاع چندانی ندارند. هر فرد که تمایل به خرید یک ظرف میناکاری دارد برای تشخیص میناکاری مرغوب باید نسبت به موارد زیر توجه داشته باشد:

جنس و ظاهر ظروف میناکاری

به محض اینکه یک ظرف میناکاری را در دست می گیرید، دست تان با سردی مس آشنا می شود و متوجه وزن آن می شوید. اگر مس به تناسب اندازه ظرف خیلی کم وزن بود، آن ظرف از قیمت پایین تری باید برخوردار باشد و البته خریدار باید از عواقب آن مثلا دِفُرم شدن آگاه باشد.

بعد از ان فرد باید روی سطح کار دست بکشد. مینا باید کاملا صاف و براق یا به اصطلاح شیشه ای باشد. اگر سطح کار زبر بود یعنی لعاب مینا روی ظرف در کوره به دلیل دمای بیش از حد آن یا ماندن ظرف در کوره بیشتر از زمان مورد نیاز، سوخته است.  استفاده از رنگ های نامرغوب نیز می تواند دلیل دیگری برای زبری سطح کار باشد.

 

رنگ و نقوش میناکاری

همانگونه که گفته شد در میناکاری از نقوش سنتی مانند اسلیمی، ختایی، گل و مرغ و ترکیب این ها استفاده می شود. هر کار هر چقدر ظرافت طراحی و تنوع رنگی ان بیشتر باشد از ارزش مادی برخوردار خواهد بود. حتی گاهی برخی از کار ها به خاطر استفاده از رنگی خاص مانند برخی زیرمجموعه های رنگ قرمز یا ارغوانی قیمت بیشتری خواهد داشت؛ زیرا در تولید این رنگ ها از پودر طلا استفاده می شود.

 

نمونه ای از نقش و نگار ظروف میناکاری

نمونه ای از نقش و نگار ظروف میناکاری

 

شناسنامه دار بودن محصولات میناکاری

هر کالای معتبری که ما در بازار خریداری می کنیم شناسنامه دارد. این شناسنامه شامل توضیحاتی در مورد محصول، سازنده آن و البته گارانتی است. ظرف میناکاری شده نیز باید شناسنامه داشته باشد تا بدانیم از کجا آمده به دست چه کسی یا چه مجموعه ای و یا تحت عنوان چه نام تجاری ای تولید شده است و کدام مجموعه نسبت به کیفیت آن پاسخگو خواهد بود.

تمامی موارد گفته شده در این مقاله جهت آشنایی هر چه بهتر هر ایرانی با این هنر چند هزار ساله و اصیل ایرانی است تا در مواقع احتیاج یا خرید بتواند با ذهنی روشن و مطلع بهترین و با کیفیت ترین اثر را خریداری نماید تا ادای دینی کنیم به این هنر ایران زمین. در بلاگ صنایع دستی کلوت مقاله ای با عنوان مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری نگارش شده است که می توانید مطالعه نمایید.

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان

چرا شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان مهم است

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان برای آن دسته از افرادی که علاقه به صنایع دستی و گلیم دارند بسیار مفید است همیشه شخصی بهترین خرید صنایع دستی را دارد که خود قدرت شناخت آن را داشته باشد، تصور کنید شما با هدف خرید گلیم شیرکی پیچ به سمت بازار می‌روید اگر اطلاعاتی از انواع طرح های گلیم، جنس گلیم، وزن گلیم و… نداشته باشید به طور یقین در هنگام خرید مشکلی برای شما وجود می آید مگر اینکه از فروشگاههای صنایع دستی معتبری خرید خود را انجام دهید.

خرید در بازار قالی و گلیم

وارد خانه هر ایرانی که شوید، قطعا قطعه ای فرش، گلیم، جاجیم و یا نوعی از زیر انداز پرزدار و بدون پرز را خواهید دید. اکثر ایرانی ها نسبت به فرش یا همان قالی شناخت نسبتا خوبی دارند و هنگام خرید به جنس، نخ استفاده شده، تراکم گره ها، نقوش قالی و … توجه ویژه نشان می دهند.

اما در این بین افرادی هستند که تفاوت بین گلیم و قالی و جاجیم و … را نمی‌دانند. پس هنگام خرید امکان دارد جاجیم را به عنوان گلیم خریداری نمایند. خود گلیم به تنهایی بسته به مکانی که از آن می آید، جنس تار و پود و چله و نقوش انواع متفاوتی دارد. قبل از هرچیز باید بدانیم گلیم چیست.

گلیم چیست؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد و آن را بافته ای تخت و پودنما می‌نامند. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک (پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.  در این مقاله قصد داریم تا هر چه بیشتر با یکی از مرغوب ترین انواع گلیم یعنی گلیم شیرکی پیچ سیرجان آشنا شویم.

 

گلیم شیرکی پیچ سیرجان را بهتر بشناسیم

گفتیم که شاخصه اصلی تمام گلیم‌ها این است که از تار و پود تشکیل شده اند و مانند قالی پرز ندارند. اما گلیم در ایران خود زیرمجموعه های زیادی دارد مانند گلیم هرسین، گلیم لری، گلیم ایل شاهسون و … مسئله ای که گلیم ها از هم جدا می کند و نام های گوناگونی به آن ها می دهد، مربوط به مکانی است که از آن بر می آیند و البته نوع بافت و نقوش آن ها؛ و زمانی که مکان جغرافیایی متفاوت باشد تفکر و سبک زندگی مردمان آن ناحیه نیز متفاوت خواهد بود. این تفاوت های باطنی و ظاهری مناطق گوناگون بر نقوش ذهنی اجرایی شان بر دست بافته ها و همینطور جنس تار و پور و چله ای که به کار می برند نیز تاثیر می گذارد.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست زیرانداز هایی است که اغلب و بر طبق عادات سنتی ذهنی بافی می شود؛ به این معنا که هنرمند بافنده از نقشه برای انداختن نقوش استفاده نمی کند.

در ادامه می خواهیم هرچه بیشتر با جنس، نحوه بافت و نقوش گلیم شیرکی پیچ آشنا شویم.

گلیم ایرانی

گلیم ایرانی

جنس و بافت گلیم شیرکی پیچ

هرکه اندکی با گلیم آشنا باشد می داند که تار و پود گلیم از پشم است، و این پشم را از چهارپایانی چون گوسفند و بز می چینند؛ و البته باید به این امر آگاه باشیم که گلیم مانند قالی پرز ندارد. این مشخصه ها مربوط به تمام گلیم هاست. چیزی که گلیم های متفاوت را از هم جدا می کند نقوش و نحوه ی بافت آن ها است.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست گلیم هایی است که نام آن به دلیل بافت منحصر به فردش بر آن گذاشته شده است. برخلاف سایر گلیم ها که نام ایل و شهر خود را به خود می گیرند. دلیل این نام گذاری (شیرکی پیچ) نیز تاباندن خامه رنگی به دور نخ های تار (چله) است که در گویش عشایر به آن گلیم پیچ نیز گفته می شود. نام شیرکی پیچ از آن رو توسط عشایر بر آن گذاشته شده است که شریکی پیچیدن ۲ تار با هم گره ها را تشکیل می دهد. البته عده ای بر این باورند که دو نفر به طور شریکی این گیلم را می بافند تا استحکام آن بیشتر شود.   در گلیم شیرکی پیچ بر خلاف سایر گلیم ها پود تنها نقش اتصال تار ها را دارد و نقشی در ایجاد نقوش گلیم ندارد.

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

نقوش گلیم شیرکی پیچ

برخلاف دیگر گلیم های ایرانی که تنها از نقوش هندسی بهره می برند، در گلیم های شیرکی پیچ علاوه بر نقوش هندسی ظریف، از نقوش گِرد ماننده منحنی ها و گل ها استفاده می شود تا هرچه بیشتر بر زیبایی این گلیم بیافزاید. حاشیه های گلیم شیرکی پیچ اغلب متشکل یک شکل هندسی مکرراند که بین دو خط موازی قرار دارند و دور تا دور کار کشیده می شوند. متن گلیم اگر کل کار راه راه نباشد، می تواند دارای یکی از گل های زیر باشد:

گل طرح کشمیری

موسی خانی

سماوری

حشمتی

گلدانی یا درختی

 

اما بیشتر گلیم های شیرکی پیچ موجود دارای طرحی راه راه یا شبیه محرمات هستند. یعنی شامل ردیف های عمودی یا افقی می  باشند که در هر ردیف ریز نقش های سنتی گلیم موجود است. این ردیف ها می توانند در حالتی متقارن در دو سوی گلیم تکرار شوند و یا هر ردیف تنها یک بار اجرا شود.

 

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

گلیم فرش چیست

گاهی بافندگان گلیم و قالی را با هم می آمیزند و حاصل آن هنری به نام گلیم فرش می شود. از آنجا که قالی بافتی پرزدار و گلیم بدون پرز است، گلیم فررش ها معمولا نقش برجسته هستند که زیبایی منحصر به فردی دارد. حال اگر این زیرانداز تلفیقی، از گلیم شیرکی پیچ . قالی کرمان به دست آمده باشد زیبایی آن به دلیل ریز بافت و نقش بودن دو چندان خواهد شد.

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

شاخصه های ظاهری گلیم شیرکی پیچ برای تشخیص

زمانی که به بازار گلیم برای خرید می‌روید، اول از همه چیز باید گلیم را بشناسید و سپس با انواع آن آشنا باشد. (در بلاگ صنایع دستی کلوت مطلبی در مورد هنر گلیم بافی نوشته شده که میتوانید آن را هم مطالعه نمایید).

اما چگونه می توان گلیم شیرکی پیچ را شناخت؟

نقوش ظریف و پرکار

در نگاه اول معمولا گلیم های شیرکی پیچ دارای نقوشی پُر و ریز هستند. گلیم های شیرکی پیچ دارای جزییات زیادی هستند و بیشتر شان از طرح های تلفیقی برای جزئیات استفاده می کنند. بافت گلیم سوزنی ریز و یکنواخت است و در پشت آن  می توان گره ها را مشاهده کرد. گلیم شیرکی پیچ برخلاف دیگر گلیم ها پودنما نیست و در پشت آن می توان تمام پود ها را دید.

وزن  و تراکم

هنگامی که گلیم را در دست می گیرید وزن آن برخلاف جاجیم یا دیگر گلیم ها، تقریبا مانند قالی زیاد است. این نوع گلیم تنها گلیمی در جهان است که به صورت متقارن و گره دار بافته می شود.  گلیم شیرکی پیچ بر خلاف جاجیم یا مثلا گلیم شاهسون دو رو نیست و بیشتر به عنوان زیرانداز استفاده می شود. در حالی که آن هایی که دو رو هستند معمولا از بافتی سبک تر برخوردارند تا از آن ها بتوانند به عنوان رو انداز و یا کیف و … نیز استفاده کنند.

جنس و رنگ

تمام گلیم های شیرکی پیچ از پشم مرغوب تولید می شوند. بعضا مشاهده می شود آن ها از جنس کُرک می باشند. گفتنی است به نرم ترین قسمت پشم گوسفند که پشم زیر گردن و بغل آن است کُرک گفته می شود. که لطافت زیادتری دارد.

همیشه در خرید گلیم یا هر کالای دیگری باید بدانیم بافنده یا فروشنده کیست؟ آیا کیفیت کالای خود را تضمین می کند ؟ پس بهتر از فروشگاه ها و یا شرکت های معتبر که در این زمینه فعالیت می کنند خریداری کنید تا همواره پاسخگوی نیاز شما باشند.

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

وَرنی بافی چیست؟

در مناطق ارسباران آذربایجان زیر انداز هایی بافته می شود که از نظر بافت و طرح و نقش بین گلیم و قالی قرار می گیرد. این گونه بافته ها هم سبکی گلیم را دارد و هم ظرافت قالی را. در وَرنی بافی (یا سوماک) نیز به مانند گلیم بافی از گره استفاده نمی شود و این در هم تنیدن تار و پود است که نقوش را به وجود می آورد. وَرنی بافی به سبک پود پیچی یعنی گذراندن پود اصلی از تار و پیچش نخ به دور نخ‌های تار شکل گرفته و نقش می‌پذیرد. ورنی به دلیل استفاده از گره پرزدار در بافت آن جز گلیم و از لحاظ طرح، نقشه و شکل ظاهری مشابه قالی است.

 

این نوع زیرانداز بر روی دار به صورت عمودی توسط زنان و دختران عشایر ایل شاهسون یا سایر ایلات مناطق ارسباران در فصل قشلاق ( که افراد کار کمتری در بیرون دارند) بافته می شود وجنس آن معمولا از پشم بز و گوسفند است و گاهی از ابریشم نیز در بافت ان استفاده می شود.

رنگهای وَرنی

لاکی

سرمه ای

سفید پیازی

آبی روشن

کاربرد ورنی

پشتی

پادری

قالیچه

کناره قالی خورجین

جوال

تهیه جل اسب

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

تاریخچه ورنی بافی

برخی پیشینه ورنی بافی را مربوط به منطقه قفقاز و برخی دیگر منطقه مربوط به منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان می دانند. با این حال نمی توان تاریخ و مکان دقیقی را مبدا زمانی و مکانی ورنی بافی دانست. اما تحقیقاتی که در ایران انجام گرفته است، ورنی بافی در ایران را مربوط به یک صد سال اخیر در منطقه ارسباران آذربایجان می دانند. بومیان این منطقه نیز اذعان دارند که مرکز ورنی بافی منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان بوده است و عشایر طی رفت و آمد های خود بین  شمال و جنوب رود ارس این هنر-صنعت را با خود به ایران آورده اند؛ و این هنر در بین عشایر ارسباران و دشت مغان رواج یافت.

 

نقوش در ورنی بافی

نقوش به کار رفته در دست بافته های سنتی معمولا بر گرفته از محیط اطراف بافنده و یا اعتقادات و رویاهایش (یا همان خواسته هایی که از خدای خویش طلب داشت) بوده است. در ورنی بافی نیز این چنین است.  در ورنی بافی های ایلات آذربایجان نقش حیوانات و پرندگان بصورت هندسی و ساده شده دیده میشود و این نقوش به تصاویر حیواناتی که روی سفال های پیش از تاریخ این منطقه دیده می شود، شباهت بسیار دارد.

 

قسمت های مختلف ورنی

بنا به گفته کارشناسان این زمینه از هنر، هر ورنی معمولا از سه بخش تشکیل شده است. بخش اول حاشیه:  معمولا دست بافته هایی که به عنوان زیرانداز بافته می شوند دارای یک حاشیه هستند که کل کار را به اصلاح قاب می کند یا در یک چارچوب مشخص قرار می دهند. ورنی بافی نیز از این قاعده مستثنا نیست. در ورنی بافی حاشیه حدود ۲۰ درصد از کار را می پوشاند.

بعد از آن نوبت به متن اصلی کار می رسد. متن اصلی شامل فضای داخلی محصور در قاب می شود که در قلب خود بخش سوم یعنی ترنج را نگاه می دارد. ترنج ها معمولا اشکال هندسی ای نظیر دایره، بیضی، لوزی و … هستند. گاهی ورنی ها بسته به اندازه و نقشه شانم امکان  دارد ۲ تا ۳ ترنج در خود داشته باشند.

قسمت های مختلف ورنی

قسمت های مختلف ورنی

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

 

همه ما ایرانی ها بارها و بارها از فروشگاههای صنایع دستی در شهر های مختلف بازدید کرده ایم اما زمانی که در شهر اصفهان از ظروف میناکاری شده بازدید میکنیم به این موضوع فکر میکنیم که این محصول اصل است یا خیر، قبل از خرید باید با مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری آشنا باشیم تا قدرت تشخیص، انتخاب و خرید ظروف میناکاری را داشته باشیم.

خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی

آثار هنری و به ویژه صنایع دستی ایران نیز مانند تمام کالاهای دیگر دارای کیفیتها و قیمتهای گوناگون میباشند؛ خریداران باید قبل از خرید اطلاعاتی از نحوه تولید و شاخصه‌های مرغوبیتشان بدست بیاورند. میناکاری از آن دست هنرهایی است که بسیاری از افراد اطلاع چندانی از جنس و نحوه تولید آن ندارند. در مقاله پیش رو سعی کرده‌ایم تا هرچه بیشتر با این صنعت دستی ارزشمند کشورمان آشنا شویم.

 

 

جنس زمینه در میناکاری

در میناکاری میتوان از فلزهایی چون طلا، نقره، برنج و مس استفاده کرد. امروزه برای میناکاری از فلز مس که قابلیت چکش خواری بالاتری دارد استفاده می‌شود، و البته قیمت مس نیز نسبت به طلا و نقره مسلما پایین تر و به صرفه تر می‌باشد.

وزن مسی که برای ظروف بکار می‌رود باید متناسب با خود آن ظرف باشد. نه خیلی سنگین و نه خیلی سبک که در کوره شکل کامل و بدون نقص خود را از دست دهد. متاسفانه برخی افراد برای کم کردن هزینه تولید از وزن مس کم می‌کنند که البته در شکل نهایی ظرف تاثیر می‌گذارد.

تمیزکاری قبل از لعاب کاری

وقتی زیرکار مشخص شد، هنرمند مس کار باید سطح کار خور را از هر گونه آلودگی و پستی و بلندی بزداید. به گفته کارشناسان حتی اثر انگشت نیز نباید روی آن باقی بماند، زیرا چربی پوست باعث می‌شود لعاب مینا به خوبی روی سطح مس ننشیند. برای نیل به این منظور سطح مس را با نمک و سرکه پاک می‌کنند. آن را با آب می‌شورند و در آخر برای زدودن هرگونه ناخالصی آن را به کمک کمپرسور هوا پاک می‌کنند.

 

لعاب کاری مس

بعد از آن که سطح زیر کار آماده شد نوبت به لعاب کاری می‌رسد. لعاب در میناکاری از سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک، قلع و … تشکیل شده است. بعد از آن که سطح مورد نظر کاملا با لعاب سفید پوشانده شد و حالتی یک دست گرفت ظرف را در گوشه به دور از گرد و غبار می‌گذارند تا کمی خشک شود سپس نوبت به پخت لعاب می‌رسد.

لعاب کاری و پخت لعاب از مراحل مهم در تولید میناکاری اصفهان

لعاب کاری و پخت لعاب از مراحل مهم در تولید میناکاری اصفهان

پخت لعاب ظروف میناکاری

دمای کوره در این مرحله باید ۹۰۰ درجه سانتیگراد باشد. پخت لعاب ۲ تا ۳ دقیقه بیشتر نباید به طول انجامد. اگر بیشتر از این در این دما بماند لعاب می‌سوزد و سطح کار سفید و البته صاف و براق باقی نمی‌ماند. بعد از آن که ظرف لعاب کاری شده سرد شد، رنگ لعاب آن باید براق، شیشه‌ای و کاملا سفید باشد.

 

رنگ و نقوش روی ظرف لعاب کاری شده

حال نوبت به نقاشی با رنگ‌های مینایی یا به اصطلاح رنگ‌های نسوز می‌رسد. رنگ‌های میناکاری از پودر اکسید فلزات تشکیل شده‌اند. در هنر میناکاری رنگ‌های مختلفی وجود دارد که بهتر است برای زیبا‌سازی و همچنین تناسب با درجه حرارت‌های مختلف بعضی از آنها را با هم ترکیب کرد.

رنگ آبی لاجورد

رنگ قرمز مایل به بنفش

رنگ سبز

رنگ زرد

رنگ قرمز ارغوانی

رنگ فیروزه‌ای

رنگ قهوه‌ای

رنگ مشکی

رنگ طلایی

اما اغلب افراد میناکاری اصفهان را به رنگ لاجورد و فیروزه‌ای می‌شناسند.

نکته قابل ذکر در مورد رنگ‌های مینایی این است که در میناکاری رنگ سفید وجود ندارد؛ اگر میناکار در نقوش خود به رنگ سفید احتیاج داشت از همان لعاب زیر کار استفاده می‌کند یا قسمت‌های رنگ شده را با جسم نوک تیز خراش می‌دهد تا به رنگ سفید لعاب دست پیدا کند.

تهیه رنگهای میناکاری

برای تهیه این رنگ‌ها امروزه از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌شود. در حالی که در گذشته از رنگ‌های گیاهی استفاده می‌شد. برای تهیه‌ی رنگ قرمز از طلای حل شده به اضافه‌ی براکس و کربنات سدیم، برای تهیه‌ی رنگ سبز از مس به اضافه‌ی کرومات سرب و برای تهیه‌ی رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع و در هر صورت برای شفافیت لعاب‌ها از اکسید قلع استفاده می‌شود.

طرح های ظروف میناکاری

نقوش در ظروف میناکاری شده معمولا از یک قاعده و الگو پیروی می‌کنند. طرح و نقشی که در میناکاری به کار برده می‌شوند عموما نقوشی سنتی‌ مانند:

اسلیمی

ختایی

مرغ و ختایی

گل و مرغ

اسلیمی-ختایی

چهره ها

ابنیه تاریخی و مذهبی

 

برخی از آنها پر کارتر و برخی از حجم نقوش سبک‌تری برخوردارند بدیهی است که هر چه نقوش بکار برده شده پیچیده‌تر باشد، نتیجه کار ارزش مادی بیشتری پیدا می‌کند زیرا استاد کار وقت بیشتری برای آن صرف کرده است.

بشقاب میناکاری با نقوش اسلیمی و ختایی (گل های قرمز)

بشقاب میناکاری با نقوش اسلیمی و ختایی (گل های قرمز)

بشقاب مینا کاری با نقاشی گل یا اصطلاحا گل پرداز

بشقاب مینا کاری با نقاشی گل یا اصطلاحا گل پرداز

شناسنامه محصول میناکاری

در همه حال و در همه دوران این پدید آورنده‌ی یک اثر هنری است که به آن هویت می‌بخشد. اگر خالق یا تولید کننده یک اثر مشخص نباشد از ارزش مادی و معنوی آن قطعا کاسته خواهد شد. میناکاری نیز که از هنر های اصیل ایران زمین است از این قاعده مستثنا نیست؛ هر اثر هنری بی نام و نشان، در اینجا همان هنر میناکاری، روزی دست مایه کپی برداری و فراموشی می‌شود.

طرح ها و نقش‌های میناکاری که در بازار صنایع دستی به وفور پیدا می‌شوند اغلب کپی شده‌اند و هنرمندِ خالق یا شرکت تولید کننده آنها مشخص نیست.

بدیهی است مانند تمام محصولات هنری و غیر هنری دنیا، محصولاتی که تحت عنوان یک برند یا نام تجاری معتبر به بازار ارائه می‌شوند برای عموم مردم قابل اطمینان تر خواهند بود.

 

هنرمند مینا کار در حال کار بر روی بشقاب میناکاری طرح گل و مرغ

هنرمند مینا کار در حال کار بر روی بشقاب میناکاری طرح گل و مرغ

 

در گذشته مقاله ای در مورد هنر میناکاری نوشته شده است که مطالعه آن خالی از لطف نیست.

هنر سفالگری را بشناسیم

هنر سفالگری

می توان گفت سفالگری و ساختن ظروف با سفال و سرامیک یکی از قدیمی ترین صنایع دستی بشر است؛ گواه این ادعا نیز آثار باقی مانده از ظرفی سفالی در جنوب کشور چین است که محققان عمر آن را به حدود ۱۹ الی ۲۰ هزار سال تخمین زده اند. سوختگی های روی این ظروف بیانگر این گمانه است که آن ها از این ظروف برای پخت پز استفاده می کردند و نه برای نگهداری از مواد غذایی یا هرچیز دیگر.

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به 20 هزار سال پیش

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به ۲۰ هزار سال پیش

تاریخچه سفالگری

سفال روایتگر تاریخ مردمان هر سرزمین است و سبک زندگی آن ها را بر خود ثبت کرده است. سفالگری در ایران بنا بر یافته های از شوش و ری و کاشان و دامغان و تل بگوم، نزدیک تخت جمشید و تپه سیلک نشان می دهد ایرانیان نیز از دیرباز از سفال و سرامیک استفاده می کرده اند. گفتنی است یافتن سفال در جستارهای باستان شناسی هر منطقه نشانه وجود تمدن در آن جاست و آن را می توان به اصطلاح کتاب تاریخ نام نهاد.

بر اساس یافته های سفالین در چهار منطقه اصلی در سفالگری پیش از تاریخ که شامل کوههای زاگرس (لرستان)، جنوب دریای خزر (گیلان و مازندران) شمال غرب (آذربایجان) و جنوب شرق (سیستان و بلوچستان) می شود نشان می دهند که عمر سفالگری در ایران به حدود ۸ هزار سال پیش از میلاد می رسد. از هزاره پنجم پیش از میلاد، ساکنان تپه سیلک، تپه حصار، تپه گیان و دیگر تپه های باستانی، به ساخت ظروف سفالین منقوش می پرداختند.

اما مهم ترین تحول در صنعت سفال گری استفاده از چرخ برای ساختن ظروف هرچه ظریف تر بود که ان را مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد نسبت می دهند. گفته می شود قدیمی ترین چرخ سفالگری و کوره پخت در شوش پیدا شده است.

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

همواره در سفالگری از تعداد محدودی از انواع خاک استفاده می کرده اند که شامل : اولیه مثل کائولین، خاک سفید، و خاک آستون ور که برای ساخت سرامیک به کار می روند و خاکهای ثانویه مثل رس که برای ساخت سفال به کار می رود.

درباره واژه سفال و سفالگری

پیش از همه چیز به تعریفی که از سفال در لغتنامه دهخدا آمده است می پردازیم: ” سفال   به گیلکی «سوفال » . معروف است که ریزه ی کوزه سبوی شکسته باشد. (برهان ). آوند گلی و خزف . (غیاث ). اسم فارسی خزف است . (تحفه ی حکیم مومن ). گل پخته . (الفاظ الادویه ) : و بام خانه هاشان [ خانه های طبرستان ] همه سفال سرخ است . (حدود العالم ).”

سقف های سفالین در شمال ایران

سقف های سفالین در شمال ایران

برخی ریشه کلمه سفال را در سانسکریت و هم ریشه با کلمه سفاپ/ شفاپ /شفاف می دانند که همان کریستال است و پسوند “ال” را پسوند ابزار ساز گویند همان که در واژه “چنگ+ال” آمده است.  اما به عبارت امروزی ظروف ساخته شده از گل و پخته شده در کوره را سفال گویند.

 

انواع سفال 

در سفال سازی شیوه های گوناگونی وجود دارد که در اینجا به معرفی آن ها می پردازیم. در شیوه های نخست ساخت ظروف سفالین فقط از دست استفاده می شد. که آن نیز به سه بخش مختلف تقسیم می شود.

اولین روش را روش انگشتی یا pinch می گویند. این گونه ظروف و اشکال سفالین، تنها از ارتباط گِل و دست به وجود می آیند.

سفال به روش انگشتی/فشاری یا pinch

سفال به روش انگشتی / فشاری یا pinch

 

روش فیتیله ای یا coil است که از لوله کردن گل به اشکال گوناگون و چسباندن آن ها به هم پدید می آید.

سفال به روش فیتیله ای یا coil

سفال به روش فیتیله ای یا coil

 

روش ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

بعد از آن که از چرخ برای سهولت در امر ساخت ظروف سفالی به کار برده شد خاصیت زیبایی و ظرافت نیز بعد از کاربری به ظروف سفالین اضافه شد. حال با این تکنیک می توانستند انواع کوزه ها در اشکال انوازه های گوناگون را بسازند.

تا این جا مواردی که گفته شد از روش های بسیار قدیمی در ساخت سفال بوده اندکه بیشتر جنبه کاربردی در زندگی روزمره داشتند به عنوان ظروف یا ظروفی برای برای حمل مواد دیگر استفاده می شدند.

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به 5هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به ۵هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

روش دیگری که آن هم در ایران باستان تولید و استفاده می شد روش سفال نقش برجسته بود. در این روش هنرمند بر طبق نقشه ای که دارد و یا تنها به صورت ذهنی نقشی را بر روی سفال پیاده می کند و با استفاده از ابزار آن را پرداخت می نماید.

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

کاربرد های سفال

اولین دفعاتی که از سفال  استفاده شد در سبد های گیاهی بود که برای غیر قال نفوذ کردن آن داخل شان را با گل می- پوشانیدند. از آن پس پی بردند که می توانند آن گل را به اشکال دلخواه درآورد . پس کاربرد اولیه و مهم سفال ظرف بودن آن بود. حال آن ظرف در سایز های گوناگون برای مصاورف گوناگون ساخته می شد. یکی از انواع گوناگون ظروف سفالین که در ساخت آن به ظرایف زیبایی شناختی نیز توجه شده است، ریتون می باشد. اولین ریتون های ساخته شده دست بشر سفالین بوده اند که در ایران آن ها را در تپه های مارلیک و سیلک یافت شدند. ریتون مظروفی بود که در آیین های عبادی و مذهبی از ان استفاده می شده است. ریتون ها سر حیوانی دارند و مایعات در آن ها نگهداری می شد.

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

امروزه از سفال به عنوان کالای تزئینی و برای به وجود آوردن فضایی سنتی در منازل و یا اماکن عمومی استفاده می شود. کاربرد سفال امروزه هم به عنوان ظرف های غذاخوری قابل استفاده است و هم به شکل گلدان و تابلو  می تواند باشد.

جایگاه سفالگری در ایران

خوشبختانه سفال به عنوان یکی از صنایع هنری ارزان و البته هنری که یادگیری ان سختی و مشقت فراوانی ندارد، امروزه نیز کاربری و طرفدار دارد و از آن دست صنایعی نیست که در حال فراموشی باشد. تابلو های نقش برجسته و مجسمه های کوچک سفالین از هدایای پرکاربرد در دنیای امروز می باشد. اما یکی از زیباترین جلوه های سفالین شهر این روز ها تابلو های بزرگ سفالین در ایستگاه های مترو تهران است. مهدی عباسی نژاد هنرمند سفال گر کشورمان بسیاری از این تابلو های سفالین ارزشمند ساخته است که در زیر نمونه ای از هنر او را می بینیم.

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

هنرفلزکاری

هنر فلزکاری

 

هنر فلزکاری

هنر فلزکاری به هر اثر هنری ای که از سنگ های معدنی زمین که شامل برنز، طلا، نقره، مس، قلع، آهن و … به دست می آید گفته می شود. البته هنگامی که انسان پی برد که می تواند فلز را ذوب کند با کمک آن آلیاژ های گوناگون ساخت. مثلا مفرغ که آلیاژ مس و قلع است و یا فولاد که آلیاز آهن و کربن می باشد.

انسان همواره ذاتی کمال گرا داشته که این ذات به او کمک می کند تا در همه دوران در پی زیبایی باشد. زمانی که به ظروفی که در گذشته با هنر فلزکاری  درست شده اند نگاه می کنیم پی می بریم که صنعت گرانی که آن ها را ساخته اند تنها به فکر کاربردی بودن آن ظروف نبوده اند و  در پی عناصر زیبایی شناختی نیز در آن ها  می گشته اند.

انواع هنر فلزکاری

هنر فلزکاری گونه های متفاوتی دارد که در گروه های مختلف هنری قرار می گیرند. در ایران هنر های

قلمزنی

دوات گری

جُنده کاری

مشبک فلز

طلاکوبی روی فولاد

از شناخته شده ترین هنر های فلزی می باشند. در ادامه به معرفی هنر قلمزنی و جُنده کاری می پردازیم.

 

قلمزنی

یکی از قدیمی ترین هنرهای فلزی هنر قلمزنی روی فلز است که اکثرا  فلز مس را برای این کار انتخاب می کردند و می کنند. استفاده از مس در ایران به حدود چند هزار سال پیش برمی گردد اما استفاده از چکش برای حکاکی روی آن به اواخر هزاره دوم و یا اوایل هزاره اول پیش از میلاد بر میگردد. قدیمی ترین ظرف قلمزنی شده کشف شده در ایران، جامی است که با توجه به مکان پیدا شدن آن یعنی دره حسنلو (در نقده) به جام حسنلو معروف است. کارشناسان این جام طلایی را ۳۲۰۰ ساله می دانند.

جام طلای حسنلو. متعلق به 3200 سال پیش

جام طلای حسنلو. متعلق به ۳۲۰۰ سال پیش

بر روی این جام نقش خدایگان سه گانه یعنی خدای زمین، خدای آب و خدای خورشید حک شده است.

 

قلمزنی هنر ایجاد نقوش بر روی فلزات است. هنرمند با استفاده از قلم و چکش دست به زایش می زند. این هنر مانند بسیاری دیگر از صنایع دستی ایران در دوران صفویه و در  شهرهای تبریز و اصفهان رونق یافت. از این رو قلمزنی به دو شیوه مشهور است؛ سبک تبریز و سبک اصفهان.  در سبک تبریز برای ایجاد نقوش بر سطح سرد فلز از فشار مچ بر روی قلم و سپس بر روی فلز استفاده می شود. از این رو حکاکی ها در این روش از عمق کم تری برخوردارند. اما در سبک اصفهان از چکش برای فشار آوردن بر روی قلم برای ایجاد نقش استفاده می شود؛ پس نقوش به صورت عمیق بر فلز ایجاد می شوند.

قلمزنی بر نقره. سبک تبریز

قلمزنی بر نقره. سبک تبریز

جُنده کاری یا برجسته کاری

قلمزنی به سه روش انجام می شود. ۱٫ ریزه قلمزنی ۲٫ مشبک کاری و ۳٫ برجسته کاری یا همان جُنده کاری. در جُنده کاری قلمی که استفاده می شود معمولا بدون آج می باشد. در بعضی مواقع برای جُنده کاری قلم از داخل یا همان پشت سطح اصلی با چکش زده می شود و تا برجستگی اصلی ایجاد شود و بعد از آن بر روی آن مراحل بعدی قلمزنی ادامه پیدا می کند. در این نوع از هنر بر روی فلز اثر بزرگ تر بوده و نقوش دُرُشت تر به نظر می رسند.

جُنده کاری

جُنده کاری

تاریخچه هنر فلزکاری

اولین استفاده های انسان از فلز به حدود چهار هزار سال پیش بر میگردد که به آن آخرین دوران نوسنگی نیز می گویند. در ایران استفاده از فلز مربوط به دوران کشف ذوب فلز می شود که به هزاره اول قبل از میلاد می رسد. بدیهی است که استفاده از فلز در ابتدا برای ساخت  ادوات شکار، جنگ و کشاورزی بود که جانشین استخوان و سنگ و چوب و سفال شد که هم از دوام بالاتری برخوردار بود و هم شکل پذیری آن به نسبت مواد قبلی در سطح بهتری است. قدیمی ترین قطعه فلزی یافت شده یک نوع ابزار فلزی نوک تیز است که در خاورمیانه یافت شده است؛ و آن را مربوط به حدود پنج هزار سال قبل از میلاد می دانند.

 

قدیمی ترین شی فلزی کشف شده که ابزاری نوک تیز از جنس مس می باشد

قدیمی ترین شی فلزی کشف شده که ابزاری نوک تیز از جنس مس می باشد

مشبک کاری

مشبک کاری را چقدر میشناسید؟

تاریخچه مشبک کاری

مشبک کاری هنری قدیمی بوده که با پیشرفت علم معماری در ایران نقش خود را به اشکال مختلف نشان داده است، از زمانی که بشر به فکر ساختن کلبه و خانه یا هر جای مسقفی برای زندگی خود افتاد، به این فکر بود که چگونه نور بیرون را به داخل هدایت کند. این بود که به فکر افتاد تا “پنجره” ای به بیرون بسازند. در ابتدا این پنجره تکه ای سنگ سوراخ شده یا چرم و برگ بود. که فقط قسمت هایی از آن را را سوراخ و یا برش می دادند یا به اصطلاح آن را شبکه ای می کردند تا نور و هوا از آن عبود کند.

پس از چندی افرادی که از ذوق و قریحه ای ویژه برخوردار بودند شکل و ظاهری هنری به آن دادند و هنر مشبک را به شکل ابتدایی آن آفریدند.

ارسی‌های تکیه معاون الملک کرمانشاه با شیشه رنگی

ارسی‌های تکیه معاون الملک کرمانشاه با شیشه رنگی

مشبک کاری در ایران

در ایران بسیاری هنر مشبک کاری را با پنجره های ارسی می شناسند. این گونه پنجره ها در دوران صفویه رونق بسیاری یافته بود که به جد می توان گفت یکی از زیباترین پنجره سازی ها در معماری است. این پنجره ها با مشبک های هندسی و شیشه کاری آن، که به نوعی می توان به آن عنوان معرق شیشه داد نمادی از هنر ایرانی یا به طور اختصاصی معماری ایرانی است.

هنر مشبک برای تزئین در آغاز برای تزئین در و پنجره استفاده می شد که بر روی چوب و فلز اجرا می شده است. در حال حاضر از مشبک بر روی هر ماده ای به عوان زینت بخش منازل، ساختمان ها و یا حتی برای زیورآلات شخصی استفاده می شود.

 

مشبک کاری چیست؟

لغت نامه دهخدا: ” مشبک کاری . [ م ُ ش َب ْ ب َ ] پنجره پنجره یا چشمه چشمه ساختن چیزی را. از هنرهای ظریف و دستی که بر چوب یا فلز نقش هایی مشبک پدید آورند. ”  همان طور که از نام اش پیدا است مشبک کاری به هنری گفته می شود که طرحی را  بر روی سطحی (چوب یا فلز و یا مواد دیگر ) به صورت پنجره ای در آورد به گونه ای کهه پشت کار از پنجره ها قابل دیدن باشند.

انواع مشبک کاری

مشبک کاری کامل و یک پارچه:

در این نوع مشبک کاری روی یک سطح یکپارچه شبکه ها با استفاده از اره مویی ایجاد می شوند. در این گونه مشبک کاری تمام طرح ها به هم متصل و جدا تاپذیر اند.

مشبک کاری منفصل:

هنگامی که قطعات طرح نهایی به طور جدا گانه بریده شده و به هم متصل می شوند به آن مشبک کاری منفصل یا جدا جدا گفته می شود.

 

 

مشبک کاری منفصل

مشبک کاری منفصل

 

مشبک کار ی یک پارچه

مشبک کار ی یک پارچه

 

مشبک کاری روی چوب

فلز

سنگ

استخوان حیوانات

چرم

سنگ

پلاستیک

و ….  انجام می گیرد.

مشبک چوب

مشبک روی چوب مانند مشبک کاری روی سنگ از قدیمی ترین انواع مشبک کاری است زیرا چوب همواره به عنوان یک ماده اولیه در دسترس بوده است. برای مشبک کاری روی چوب ابتدا طرح مورد نظر روی چوب کشیده می شود و سپس هنرمند مشبک کار با اره مویی نقاطی را که باید بریده شود می برد؛ و در آخر کار را پرداخت می کند و شبکه ای اط طرح های زیبا بر جای می ماند.

اما در مشبک های منفصل، مثلا در ایجاد قطعه های گره چینی، پس از مشخص شدن طرح “گره ” مورد نظر قطعه های کوچک چوب ساخته و پرداخته می شود.  در این هنگام قطعات با زبانه های کوچکی که در آن ها ایجاد شده است به یکدیگر متصل می شود. این کار بدون چسب انجام می شود. می توان گفت قطعات چوب به صورت نر و ماده در یکدیگر جای می گیرند.

 

مشبک فلز

گفته می شود مشبک فلز از دوران سلجوقیان رواج یافته است که در آن زمان هنرمندان این عرصه با مهارت زیادی برای ساخت شمعدان و عود سوز از این مخارت استفاده می کردند. به گفته کاردانان این هنر، مشبک کاری همان قلمزنی فلز است در حالی که در مشبک کاری فضاهای منفی طرح خالی می شود و حالتی پنجره – پنجره به خود می گیرد.

در حال حاضر این هنر در زیورآلات مدرن و نتی بسیار کاربرد و البته طرفدار دارد.

 

تلفیق هنر مشبک کاری فلز و فیروزه کوبی

تلفیق هنر مشبک کاری فلز و فیروزه کوبی

مشبک سنگ

بعد از استفاده های ساختمانی از سنگ در دوران کهن، هنگامی که انسان توانست با ابزار سنگ را به اندازه و فرم دلخواه خود در آورد کم کم توانست در سنگ حفره هایی ایجاد کند تا با بکار گیری آن در دیوار ها بتواند از نور روز استفاده کند. همانگونه که گفتیم این کار بعد ها بعد هنر به خودت گرفت و سنگ تراش با بکارگیری ذوق و قریحه ی خود سعی در پیاده سازی اشکال هندسی و یا طرح دیگری در زمینه ی کار سنگی کرد.

هنرمندان مشبک کار بر این باورند که بیشتر سنگ های موجود در طبیعت قابلیت تبدیل به یک اثر مشبک را دارند و این تنها به توانایی و مهارت هنرمند مشبک کار بر می گردد. اما بیشترین استفاده را در کارهای مشبک سنگ های گرانیت، رز صورتی (کوارتز صورتی) و مرمر را دارند.

 

مشبک کاری روی سنگ مرمر- مسجد سیدی سید در احمدآباد هندوستان

مشبک کاری روی سنگ مرمر- مسجد سیدی سید در احمدآباد هندوستان

سایر مشبک کاری ها

مشبک هنری است که روی خیلی از مواد قابل اجرا است و می توان از آن برای زیبا تر کردن هر چه بیشتر محیط زندگی و زیورآلات شخصی استفاده کرد. از مشبک های های جالب توجهی که طی چند سال اخیر توجه افراد را جلب می کند مشبک کاری روی تخم پرندگان و برگ های گیاهان است. این هنر از مشبک کاری روی چوب، فلز و سنگ مطمئنا به ظرافت و دقت بیشتری احتیاج دارد؛ زیرا هم تخم پرنده  و هم برگ گیاهان بیار شکننده اند و کوچکترین فشار مازادی اثر هنری را نابود می کند. مشبک کاری روی پلاستیک های فشرده، چرم و سفال نیز انجام می گیرد.

مشبک کاری روی برگ خشک شده درختان

مشبک کاری روی برگ خشک شده درختان

 

مشبک کاری روی پوست تخم مرغ

مشبک کاری روی پوست تخم مرغ

هنر منبت کاری

منبت کاری

منبت کاری چیست؟

اگر کمی با منبت کاری آشنا باشید می دانید که منبت به کنده کاری روی چوب می گویند؛ به طوری که طرح مورد نظر روی آن خلق و یا به عبارتی گویا تر رویانیده می شود. از آن جا که طرح های اولیه در منبت کاری بیشتر نقوش گل و گیاه بود، به این کار “منبت” به معنای محل رویش نبات یا گیاه گفته می شود.

 

منبت کاری در دهخدا

دهخدا در فرهنگ لغات خود این چنین نوشته است: ” منبت . رویانیده شده . نقش های برجسته  به شکل گیاه و گل و جز آن که بر روی چیزی نقش کنند و هر آنچه در وی کنده کاری کرده باشند خواه چوب باشد و یا جز آن . به اصطلاح نقاشان و معماران ، نقشی که از زمین خود اندک بلند باشد، چنانکه نقش سکه بر روپیه ، و آن را به فارسی منبت کاری هم می گویند.”

منبت هنری زیبا از چوب

منبت هنری زیبا از چوب

تاریخچه هنر منبت کاری

هر جا که از چوب برای آفرینش هنر استفاده شد، پای مردمان عادی آن دیار به میان می آید. زیرا چوب به عنوان یک ماده ی اولیه ارزان و در دسترس بوده است. می توان نتیجه گرفت که اولین کارهای منبت به دست مردمان عادی صورت گرفته است؛ پس نمی توان انتظار  داشت در به جای مانده های تاریخی اثری از آثار منبت کاران اولیه باشد زیرا هنر دست شان مانند خودشان به فراموشی سپرده شد. اما مطمئنا چه در ایران و چه در خارج از ایران کار روی چوب پیشینه ای چند هزار ساله دارد. زیرا ماده اولیه آن فقط چوب است، ماده ای که در بیشتر نقاط جهان به وفور یافت می شده است؛ و البته ابزار کار پیچیده ای نیز احتیاج نبوده است. تنها ابزاری نوک تیز که بتواند چوب را برش دهد.

تندیسی که در جهان به عنوان قدیمی ترین اثر منبت (در اصل کنده کاری روی چوب)  شناخته شده است بتی است که به shigir idol معروف است. این بت چوبی که دو متر و ۸۰ سانتیمتر ارتفاع دارد حدود ۱۱۰۰۰ سال عمر دارد.

بت شیگیر (shigir idol)

بت شیگیر (shigir idol)

 

منبت کاری در ایران

اما در ایران منبت کاری حال و هوای خاص خود را داشت. منبت در ایران پر است از نقوش برگرفته از طبیعت و عرفان و اسلام. برخی می گویند منبت کاری در ایران قبل از دوران ساسانیان رواج داشته است اما مدرکی به عنوان گواه این ادعا وجود ندارد. قدیمی ترین اثر منبت کاری باقی مانده در ایران در چوبی بزرگ مسجد جامع عتیق شیراز است که مربوط به قرن سوم هجری یعنی حدود ۱۲۰۰ سال پیش است. این در دارای زیرسازی از چوب تبریزی است و روی آن رگه هایی از چوب گردو یافت می شود.

 

یکی از درهای منبت کاری شده مسجد جامع عتیق شیراز

یکی از درهای منبت کاری شده مسجد جامع عتیق شیراز

اساتید برجسته منبت در ایران

مانند بسیاری از هنر های دیگر دوران صفویه دوران اوج و شکوفایی این هنر و هنرمندان مربوط به آن بود اما با ورود به دوره قاجار و نادیده گرفتن هنر و هنر مندان ایرانی این هنر به بوته فراموشی سپرده شد. تا اینکه در اواخر دوران قاجار اساتیدی مانند استاد علی مختاری گلپایگانی (رییس صنایع مستظرفه مدرسه دارالفنون) و استاد احمد صنیعی به تهران آمدند و به تربیت هنرجویانی در رابطه پرداختند.

استاد علی مختاری گلپایگانی در ۱۸ سالگی به تهران آمد و بعد کسب اجازه از استاد کمال الملک در مدرسه دارلفنون به تدریس منبت به شاگردان پرداخت و از این رو به ابقای این هنر کمک کرد.

 

از آثار استاد گلپایگانی (سمت راست گل رز و سمت چپ تمثال استاد کمال الملک)

از آثار استاد گلپایگانی (سمت راست گل رز و سمت چپ تمثال استاد کمال الملک)

سبک های منبت کاری

بنا بر روش های گوناگون ساخت منبت این هنر به سه زیر شاخته تقسیم می شود.

حکاکی

برجسته نمایی

پیکر تراشی

 

منبت به سبک برجسته نمایی

منبت به سبک برجسته نمایی

منبت پیکر تراشی

منبت پیکر تراشی

 

منبت حکاکی

منبت حکاکی

 

  در سبک حکاکی روی چوب به کمک ابزار گود برداری می شود و در نتیجه نقشه و طرح پایین تر از سطح صاف چوب قرار می گیرد. اما در برجسته نمایی طرح مورد نظر گویی که از سطح کار کاملا جداست . سبک دیگری نیز وجود دارد که به پیکر تراشی معروف است. در این سبک زمینه ی صافی دیگر باقی نمی ماند و چوب تماما شکل طرح مورد نظر را می گیرد.

 

چوب مورد استفاده در منبت کاری

استاد منبت کار بنا بر رنگ و جنس کاری که می خواهد بسازد از میان چوب های گوناگون چوب مناسب را انتخاب می کند. در این میان تعدادی از چو بها از بقیه کاربری بیشتری در ساخت آثار هنری منبت کاری دارند.

چوب گردو

چوب گلابی

چوب چنارف نارون

چوب راش

چوب تبریزی

و ….

این چوب ها هر کدام رنگ منحصر به فردی دارند که در آفرینش های هنری کمک قابل توجهی به زیبایی نهایی اثر می کنند.

درتصویر شماره ۸ تلفیقی از هنر منبت با معرق را مشاهده می کنید. در معرق کاری استاد کار تکه هایی از جنس ها و رنگ های گوناگون چوب را در کنار یکدیگر قرار می دهد تا با وجود تفاوت در رنگ و جنس چوب اثر زیبایی و گیرایی بیشتری پیدا کند. در منبت کاری همان گونه که گفته شد روی چوب مورد نظر نقوش حک می شوند که ترکیب این دو هنر آثار فوق العاده ای را خلق می کند .

در تلفیق هنر های معرق و منبت کاری

در تلفیق هنر های معرق و منبت کاری

امروز باید با ترویج فرهنگ حمایت از صنایع دستی به پیشروی این هنر کمک کرد و با ماشینی شدن این هنر مبارزه کرد. منبت کاری همیشه نیاز به استادانی جهت آموزش و از آن هم مهم تر هنرآموزانی جهت یادگیری احتیاج دارد تا زنده بماند.

 

هنر نمدمالی

آشنایی با هنر نمدمالی

نمدمالی چیست؟

نمدمالی هنری است که محصول نهایی آن نمد است، تنها زیراندازی که به کمک “بافتن” شکل نمی گیرد نمدمالی است. این ادعا از اسم این هنر نیز مشخص است. نمد + مالی. یعنی قطعه ای که با مالیدن به دست می آید. در واژه نامه دهخدا نوشته شده است نمد ” نوعی از فرش که از پشم یا کرک مالیده حاصل می شود.” در نمدمالی تنها ابزاری که نیاز است آب داغ است و زور بازو!

تاریخچه نمدمالی

می گویند زمانی که پسر حضرت سلیمان که یک چوپان بود، تلاش می کرد تا با کمک پشم گوسفندان پارچه ای ببافد پس از تلاش های بسیار دست نیافتن به مقصود خود پشم را با مشت های خود از شدت عصبانیت کوبید و اشکی که از چشمان اش جاری شد روی آن ریخت. سپس دید که الیاف پشم نمناک و فشرده و در هم تنیده شده و شکل پارچه به خود گرفته است. شاید این تاریخچه افسانه باشد و یا واقعیت، اما چیزی که مسلم است، این است که نمدمالی از آنجا از ساده ترین راه های ساخت زیرانداز و لباس است، پیشینه ای پیچیده تر از این اتفاق نخواهد داشت.

مطمئنا اولین نمد مالی ها به صورت اتفاقی صورت گرفته اند. زیرا بسیاری بر این باور اند که نمد مالی بیشتر در مناطقی که مرطوب که مردمان اش به دامپروی مشغول بوده اند انجام می گرفته است. زیرا پشم این خاصیت را دارد که از انسان در مقابل سرما و رطوبت زیاد به خوبی محافظت کند. در حال حاضر نیز مناطق شمالی کشور در حاشیه دریای خزر را از مراکز اصلی تولید این دست ساز می دانند.

 

نمدمالی و تاریخچه آن

نمدمالی و تاریخچه آن

مراحل ساخت نمد

تهیه پشم گوسفند از بازار توسط استاد کار

زدن پشم جهت بازشدن تارهای پشم از یکدیگر

قالب زنی نمد در این مرحله  بسته به نوع نمدکه زیرانداز باشد و یا تن پوش پشم زده شده را در محلی که از باد و باران موصون باشد بر روی گونی و یا کرباس پهن می کنند.

اگر از آن نمد به عنوان زیرانداز استفاده شود ابتدا اندازه آن و شکل کلی آن مشخص می شود

پیاده سازی نقش و طرح بر روی پشم با توجه به سلیقه استاد کار نمد کار

در این مرحله بر روی کار مورد نظر را با پشم سفید یا سیاه کامل می پوشانند.تا جایی که حدود نیم تا یک متر روی آن پشم می ریزند.

ریختن آب داغ یا محلول آب و صابون بر روی نمد تا تمام تار های پشم در هم تنیده شوند.

مراحلی ساخت نمد

مراحلی ساخت نمد

مرحله نهایی ساخت نمد

حال نوبت به مالش آن می رسد. پشم ها را همراه با پارچه یا حصیری که زیر آن است لوله می کنند و به شکل یک استوانه در می آورند و با طناب محکم می بندند و سپس یک یا چند نفر همزمان با دست یا پا با فشار زیاد آن را می مالند.در این مرحله پشم های خیس خورده با فشاری که بر آن ها وارد می شود کاملا به هم چسبیده می شوند.

نمدمالی در کجا رواج دارد؟

در حال حاضر نمدمالی بیشتر در استان های مازندران، گیلان، سمنان رواج دارد. در حالی که نمد به عنوان یکی از گرم ترین پوشاک و زیرانداز ها معروف است اما در خانه های ایرانی جایی ندارد و مردم بیشتر سراغ منسوجات بافته شده از الیاف شیمیایی و چینی می روند. نمدمالی هنری است که روز به روز بیشتر به ورطه ی فراموشی سپرده می شود. این هنر در حال حاضر نیاز به خلاقیت طراحان ایرانی دارد تا بار دگر به عنوان هنری اصیل و پرزحمت به میان مردمان سرزمین مان راه پیدا کند.