دسته: صنایع دستی

صنایع دستی چالش تر قفل چالشتری

با صنایع دستی چالش تر آشنا شویم

صنایع دستی چالش تر

چالشتر به عنوان یکی از قدیمی ترین مناطق شهرستان شهرکرد و محلی که زمانی مرکز استان بوده است، دارای فرهنگ و تاریخی غنی می باشد. صنایع دستی چالش تر که معروف ترین آن دارای ثبت جهانی است قفل چالشتری است و دیگری قالی چالشتری که نوعی قالی بختیاری می باشد نیز از صنایع دستی معروف این منطقه می باشد.

چالِش تُر کجاست و چه قدمتی دارد؟

چالِش تُر یکی از ناحیه های شهرکرد در استان چهار محال و بختیاری است. این منطقه در زمان حکومت زندیه مرکز استان چهارمحال و بختیاری بوده است و از این و تاریخ غنی ای دارد. در مورد اسم این منطقه دو گمان وجود دارد. اول اینکه ریشه آن را زبان ترکی می دانند؛ از این جهت که چالش به معنای جنگ و “تر” به معنای میدان باشد. “میدان جنگ” بودن این منطقه با توجه به قلعه های دیده بانی در کوه نزدیک به چالشتر امری بعید نمی باشد. و دومین گمانه زنی موجود معتقد است که چالش تر از دو کلمه “چا” و “اشتر” مشتق شده است و به معنای مامن شتران می باشد که البته تاریخ دانان آن را بعید می دانند.

قلعه چالشتر. بنا شده در دوره قاجار

قلعه چالشتر. بنا شده در دوره قاجار

قفل چالشتری

صنعت قفل سازی از صنایع بسیار قدیمی در ایران است که از زمان ساسانیان در ایران رواج دارد؛ اما مانند بسیاری از صنایع و هنر های دیگر این هنر- صنعت نیز در دوران صویه به اوج شکوفایی خود رسید. اما یکی از شگفت انگیز ترین قفل های دست ساز مربوط به منطقه چالشتر شهرستان شهرکرد است که به عنوان قفل چالشتری در ایران و جهان شهرت دارد. در این شهر صنعت قفل سازی از همان زمان صفویه رواج یافت که هم اکنون دارای نشان اصالت یونسکو می باشد که مربوط به استاد “نگهدار خواجه علی چالشتری” می باشد.

نمونه ای زیبا از قفل چالشتری

نمونه ای زیبا از قفل چالشتری

جنس قفل های چالشتری

قفل های چالشتری از جنس های مختلفی ساخته می شود

آهن

مس

برنج

فولاد

طلا
این گونه قفل ها امروزه جنبه ی تزیینی دارند و برای کلکسیون ها و موزه ها ساخته می شوند و کمتر کسی است که از آن ها به عنوان قفل استفاده کند. علت آن هم رواج قفل های صنعتی هستند در صورتی که قفل های چاشتری که کاملا با دست ساخته می شوند و البته کمتر در ساخت آن ها به عناصر زیبایی شناختی توجه می شود.

تاریخچه قفل‌های چالشتری

بسیاری از قفل های چالشتری هم اکنون در موزه های بزرگ ایران و جهان نگهداری می شوند؛ مانند قفل طلای کعبه که در موزه عربستان نگهداری می شود این قفل اثر استاد عبدالله ریاحی چالشتری است که ۵ کیلو و ۵۰۰ گرم وزن دارد که ایشان در زمان قاجار در سفری که به مکه داشت ، آن را ساخت. جنس آن نیز از طلا، نقره و فولاد است. در این قفل علاوه بر هنر قفل سازی، از هنر های قلمزنی و منبت فلز نیز استفاده شده است.

قفل طلای در کعبه اثر استاد عبدالله ریاحی چالشتری

قفل طلای در کعبه اثر استاد عبدالله ریاحی چالشتری

از دیگر آثاری که در موزه های خارجی یافت می شود می توان به کم وزن ترین قفل جهان اثر استاد “احمد نیکزاد چالشتری” اشاده کرد که حدود ۱٫۵ گرم وزن دارد. از دیگر اثار این استاد فقید در موزه های لندن، هامبورگ و شیکاگو نگهداری می شود.
از دیگر اساتید این عرصه استاد “نگهدار خواجه علی چالشتری” است. ایشان حدود بیست سال است که در این عرصه فعالیت دارند و از شاگردان استاد احمد نیکزاد بودند.
در تصویر زیر دو قطعه از قفل های تزئینی استاد خواجه علی را که هر دو نشان اصالت از سازمان یونسکو دریافت کرده اند را ملاحظه می کنید.
در حال حاضر هنر قفل سازی چالشتر رو به زوال و فراموشی می رود و تنها تعداد کمی از هنرمندان و صنعت گران این عرصه در چالشتر هنوز به این امر اشتغال دارند و بسیار به حمایت احتیاج دارد.

سمت راست قفل مینیاتوری گردن آویز و سمت چپ قفل مینیاتوری

سمت راست قفل مینیاتوری گردن آویز و سمت چپ قفل مینیاتوری

قالی چالشتری

قالی زیراندازی است متشکل از میلیون ها گره که بر خلاف گلیم دارای پرز است و امروزه به آن فرش می گویند. همانگونه که می دانید قالی ایران از شهرت جهانی برخوردار است و در همه دنیا فرش ایرانی ملاک سنجش ارزش سایر فرش هاست. گفتنی است مناطق مختلف ایران قالی های مخصوص به خود را دارند و هر یک با طرح و نقشی متفاوت داستان زندگی مردمان آن محل را بازگو می کنند.

در این میان استان چهار محال و بختیاری یکی از آن مناطقی است که قالی های آن زبانزد خاص و عام است. این استان با تولید انواع دست بافته های پرز دار و بدون پرز جایگاه ویژه ای در این هنر-صنعت دارد. از مناطق بسیار مهم در این استان که مردمانش به قالی بافی شهره اند چالشتر است.
قالی چالشتری با نقوشی بر آمده از ذهن هنرمندان چالشتر دارای قدمتی چند صد ساله است در حای که قالی بافی با نقشه به بیشتر از ۱۸۰ سال تجاوز نمی کند. یکی از مشخصات منحصر به فرد قالی های چالشتری استفاده قالیبافان از رنگ های طبیعی در رنگرزی پشم های ریسیده شده است.

قالی چالشتری با طرح خشتی

قالی چالشتری با طرح خشتی

نقش های قالی چالشتری

قالی چالشتری دارای نقوش و رنگ های زنده و شاداب است و از آن جا که قالیبافان این دیار حتی در این زمان که محصولات و رنگ های شیمیایی به راحتی در دسترس قرار دارند، از رنگ های طبیعی استفاده می کنند، هر چه از زمان بافت آن می گذرد و به اصطلاح بیشتر پا می خورد رنگ های آن جلوه بیشتری پیدا می کند.

حتی روش رنگرزی خامه های این قالی نیز با سایر قالی ها متفاوت است؛ همه جا مرسوم است که خامه ها را در دیگ های حاوی رنگ های طبیعی می جوشانند تا رنگ دلخواه به دست آید، اما رنگرزان چالشتر خامه را در پاتیل های حاوی آب گرم و روناس (یا هر رنگ طبیعی دیگر) به مدت طولانی قرار می دهند در این مدت رنگ خامه ها به رنگی شبیه گلبهی بدل می شود و سپس خامه ها را به آب رودخانه ها یا قنات ها می بندند تا با کمک املاح معدنی و کانی ها رنگ خامه تیره تر شود.

نقوش قالی های چالشتری متنوع است اما همگان قالی چالشتری را به طرح های خشتی آن می شناسند. خشت هایی که هر یک خود حاوی طرح و داستانی جدا است و بیانگر ذوق و سلیقه مردمان این دیار می باشد.

از هنر معرق کاری چه میدانید؟

هنر معرق کاری را بهتر بشناسیم

هنر معرق کاری همان گونه که از تعاریف آن بر می آید هنر موزاییک است. یعنی هنرمند با قراردادن تکه های چوب که با توجه به جنس آن رنگ های گوناگون دارد، یا مواد دیگر در کنار یکدیگر دست به خلق یک اثر هنری به واقع ارزشمند می زند. معرق کاری با مواد گوناگونی از جمله چوب و سنگ انجام می شود اما شناخته شده ترین نوع آن معرق چوب است. این هنر در شهر هایی نظیر اصفهان، یزد،کاشان، هرات، سمرقند و تبریز رونق دارد. در ادامه به معرفی هنر معرق کاری روی چوب و چند نوع مواد دیگر می پردازیم.

هنر معرق کاری

هنر معرق کاری

تاریخچه معرق کاری

گفته می شود معرق کاشی قبل از معرق چوب رواج داشته است . از آثار معرق کاری شده نیز می توان همین نتیجه را گرفت اما دوام کوتاه مدت چوب نیز می تواند دلیل ناپیدایی آثار هنر چوبی قدیمی باشد. تاریخچه این هنر را می توان بر اساس تاریخ تکوینی روایت کرد. از اولین آثار موجودی که از هنر معرق در آن استفاده شده است گنبد سرخ در شهر مراغه است که در دوره ایلخانان بنا شده است. در این گنبد از ساختار های ابتدایی معرق کاشی  استفاده شده است که جلوه بصری بسیار زیبایی دارد.

معرق کاشی به کار برده شده در گنبد سرخ مراغه

معرق کاشی به کار برده شده در گنبد سرخ مراغه

معرق کاشی در دوران سلجوقی یعنی در قرن ۴ هجری رونق زیادی پیدا کرد. این هنر در دوران صفویه در اردبیل به اوج خود رسید که بعد ها با انتقال پایتخت به اصفهان مرکز این هنر نیز اصفهان شد. کاشی کاری های مسجد شیخ صفی الدین اردبیلی نیز به سبک معرق انجام شده است. امروزه نیز این هنر از رونق نسبتا خوبی بر خوردار است و هنرجویان زیادی به دنبال آموختن آن هستن. از این هنر امروزه در تزئینات داخلی ساختمان و یا حتی به عنوان تابلو های دیوار کوب استفاده می شود.

مسجد شیخ صفی الدین اردبیلی

مسجد شیخ صفی الدین اردبیلی

تاریخچه معرق چوب

اما معرق روی چوب هنری است که کلمه معرق به آن گره خورده است. این هنر به گفته محققان بعد از معرق کاشی رواج یافته است اما همانگونه که گفتیم به دلیل آنکه طول عمر چوب کمتر از کاشی یا فلز است نمونه های قدیمی از آن موجود نمی باشد.  برخی می گویند معرق چوب الهام گرفته از معرق کاشی است و زمانی که نسبت به معرق کاشی کم توجهی شد معرق چوب رونق یافت.

معرق بر دسته چوبی یک صندلی متعلق به دوران صفویه

معرق بر دسته چوبی یک صندلی متعلق به دوران صفویه

از قدیمی ترین آثار معرق روی چوب شانه ای است چوبی که در کاوش های شهر سوخته یافت شده است برخی معتقدند که این شانه را تاجرانی که به ایران می آمدند با خود آورده اند اما کاوش هایی که بر سطح چوبی این شانه انجام گرفته است نشان دهنده وجود طرح ها و نقوش ایرانی بر روی آن است. عمر این شانه را به پنج هزار سال پیش از میلاد تخمین زده اند.  این هنر در دوران مغول ها رواج یافت و در دوران صفویه به اوج خود رسید.

از هنر معرق بر روی چوب برای تزئین ،در و پنجره و مبلمان و میزها استفاده می کرده اند. چندین نوع رنگ چوب برای پیاده کردن نقوش متنوع در معرق کاری استفاد می شود که در این میان چوب های  چوب‌های آبنوس، فوفل، گلابی، سنجد و توت از اصیل ترین و کاربردی ترین چوب ها بودند. اما در مواردی از مصالحی غیر از چوب نیز در ساخت آثار معرق استفاده می شد . عاج فیل، استخوان شتر، صدف طبیعی، و برش‌هایی از خاتم و فلزات از این دست مصالح بودند که جلوه و زیبایی مخصوص به خود را داشتند.

 

مراحل معرق کاری

در ساخت معرق روی چوب ابتدا طرح مورد نظر را که روی یک کاغذ می کشند و یا آن را چاپ کرده و بر روی یک زمینه چوبی می چسبانند سپس با کمان اره مویی آن را به چندین قسمت برش می دهنند.  سپس تکه های به دست آمده را که به آن شابلون نیز می گویند بر روی زیر کار اصلی میخ می کنند. در این مرحله هنرمند رنگ هایی که برای این طرح احتیاج دارد را در میان چوب های رنگی انتخاب می کند و آن ها را به اندازه شابلون ها برش می دهد و جای آن ها بر روی سطح اصلی کار می چسباند.

معرق کاری با شیشه

معرق کاری با شیشه

به غیر از کاشی و چوب ، امروزه با شیشه و چرم و فلز نیز معرق کاری انجام می شود که همگی از هنر های نوپایی هستند. در معرق کاری روی شیشه یا همجوشی  ابتدا شیشه به اندازه قطعات دلخواه برش داده می شود و سپس شیشه ها را رنگ می کنند و در کنار یکدیگر قرار می دهند، در مرحله بعد کار را درون کوره می گذارند در این مرحله حرارت باعث به هم چسبیدن و یا به اصطلاح جوش خوردن شیشه ها به یکدیگر می شود. این هنر را یک هنر وارداتی می دانند که از اروپا و کشور هایی مانند ایتالیا و اسپانیا به ایران آمده است.

 

هنر سوخت معرق پوست

یکی از زیباترین جلوه ای هنر ایرانی، هنر سوخت معرق پوست است. این هنر مجموعه ای از چندین هنر ناب ایرانی است و فردی که این هنر را بداند یعنی بر ده رشته از صنعت و هنر تسلط دارد. این رشته ها شامل تهیه پوست، طراحی، الوان سازی، معرق کاری، منبت کاری، تذهیب، تشعیر، خوشنویسی، طلااندازی و صحافی. پیشینه آن به دوران پیش از تیموریان می رسد و طرح های کاربردی در آن ابتدا اشکال ساده و هندسی بودن اما با گذشت زمان و رونق یافتن هنر نقاشی ایرانی نقوش تذهیب، اسلیمی، مینیاتور و طرح های دیگر نیز در این هنر به کار برده شد. از هنر سوخت معرق پوست بیشتر در جلد کتاب های نفیس از جمله قرآن استفاده می شد.

از آنجا که هنر معرق ( کنار هم قرار گیری قطعات ) بیشترین جلوه اصلی را به این کار می دهد جدا از تمام هنر هایی که در سوخت معرق پوست به کار برده می شود آن را به نام معرق چرم می شناسند.

هنر سوخت و معرق در کاخ صاحبقرانیه

هنر سوخت و معرق در کاخ صاحبقرانیه

مراحل معرق چرم

مراحل خلق این هنر  از انتخاب پوست و آماده کردن آن شروع می شود (که بیشتر به دلیل جنس خاص آن از پوست بز استفاده می شود.).

بعد از آن طرح مورد نظر روی آن انداخته می شود. دز این مرحطه طرح روی کاغذ پوستی کشیده می شود بعد با سوزن زدن روی آن طرح به چرم منتقل می شود.

بعد از آن نوبت به برش می رسد. در این مرحله متن کار با دقت بسیار فراوان برای معرق و مشبک برش می خورد.

سپس با کمک قالب های حرارت دیده روی چرم را منبت کاری می کنند تا برجستگی های یک یا دو میلیمتری ایجاد شود و نه بیشتر.

سپس کار اصلی یا همان معرق کاری شروع می شود. این مرحله مرحله ی انتقال، انطباق و نصب نقوش روی زمینه کار است. یعنی باید نقوشی را که معرق و منبت کردیم روی زمینه در جای اصلی خودش قرار دهیم.

این هنر از هنر های بسیار پرکار  است و در کنار ارزش مادی آن ان از ارزش معنوی بسیاری نیز برخوردار است؛ زیرا هنر مند تمام قوای خود را در هنر به کار می برد تا دست به خلق چنین اثر خارق العاده ای بزند.

هنر سوخت معرق پوست در حال حاضر متاسفانه در حال فراموشی است و تعداد بسیار معدودی از هنرمندان هنوز به این حرفه مشغول هستند البته دلیل ان می تواند سختی و مشقت کار سوخت و زمان بر بودن هنر سوخت باشد.

اساتید معرق پوست

از اساتید برجسته این سبک استاد میرمحمد معلم خوشنویس اصفهانی، استاد تقی کلباسی (کرباسی) و استاد حسین خطایی(ختایی) و خواهر ایشان عفت ختایی هستند.

اثر به جا مانده از استاد حسین خطایی

اثر به جا مانده از استاد حسین خطایی

 

اثر به جا مانده از استاد حسین خطایی

اثر به جا مانده از استاد حسین خطایی

بسته بندی در صنایع دستی

ویژگی های بسته بندی در صنایع دستی

بسته بندی در صنایع دستی ایران

در این مقاله قصد دارید تا بسته بندی در صنایع دستی ایران را بررسی نمایید و به طور کلی جایگاه بسته بندی را در این صنعت هنری با هم مرور کنیم. همه ما کم و بیش با صنایع دستی اصیل ایرانی آشنا هستیم. اما اگر نگاهی اجمالی به فروش آنها در بازار نماییم در میابیم که فروش آنها به مانند ماهیت خودِ محصول “سنتی” است. منظور  از فروش سنتی نیز پیچیدن آن کالای با ارزش در میان کاغذ و پلاستیک و ارائه آن به مشتری است!

صنایع دستی ایران در عین حال که از ارزش مادی و معنوی ویژه ای برخوردار است، اما فکر چندانی در زمینه بسته بندی آن نمی شود و شاید بتوان گفت تعداد انگشت شماری از فعالان این عرصه پا را از عرضه ی سنتی فراتر گذاشته اند و رویکردی مدرن به ارائه ی آن داشته اند.

از آنجا که این صنایع بیشتر به عنوان هدیه خریداری می شوند پس نیازمند بسته بندی هایی در خور ارزش آن ها هستند. اگر فعالان این عرصه به فکر بسته بندی نباشند هیچ گاه نمی توانند این صنعت را جهانی کنند و به فکر صادرات آن باشند. چون در صادرات یکی از عوامل موفقت فروش بسته بندی با کیفیت می باشد.

تاثیر بسته بندی در صنایع دستی

تاثیر بسته بندی در صنایع دستی

 چرا بسته بندی؟

زمانی که تصمیم می گیریم کالایی را برای خود یا به عنوان هدیه از بازار تهیه کنیم، اولین چیزی که به آن توجه می کنیم و خواه و ناخواه به چشم مان می آید ظاهر آن است. مخصوصا در مواردی که زیبایی یا بهداشت (در مورد مواد غذایی) حرف اول را می زند. اما زمانی که قرار است کالایی را برای هدیه دادن انتخاب کنیم جدا از مساله کاربردی بودن، همیشه نحوه ارائه یا بسته بندی آن  اهمیت قابل توجهی دارد.

یک بسته بندی مناسب در زمان هدیه دادن ارزش ظاهری و باطنی هدیه ی ما را بیشتر خواهد کرد و در مخاطب مان تاثیر مثبتی خواهد گذاشت . جنس، مدل و رنگی که برای بسته بندی هدیه مان انتخاب می کنیم احساس و یا مقصود مان را به مخاطب  القا می کند. پس با یک انتخاب بجا می توانیم احساس، مقصود یا اهداف شخصی و سازمانی خود را به مخاطبین ارائه دهیم.

استفاده از صنایع دستی به عنوان هدیه

استفاده از صنایع دستی به عنوان هدیه

اهمیت بسته بندی در صنایع دستی

عملکرد: حفاظت

از وظایف اولیه بسته بندی حفاظت از شی مورد نظر است. مثلا مواد غذایی باید تا مرحله خورده فروشی از خراب شدن و آسیب دیدن محافظت شوند. یا محصولاتی که از نظر مادی و معنوی دارای ارزش زیادی هستن باید به منظور حفظ آن ها از ضربه های احتمالی در بسته بندی های مناسب جایگذاری شوند.

 

جذابیت: “به من نگاه کنید”

چگونگی بسته بندی هر شی اولین چیزی است که نگاه مصرف کننده را به خود جلب می کند. به همین دلیل تولید کننده گان و تامین کنندگان همواره در پی طرح ها  و نشانه هایی برای افزایش جذابیت محصول خود در بازار می باشند. این نشانه ها را می توان “ارزش های بصری” نامید. ابزارهایی وجود دارند. که می توان آنها را برای ایجاد ارزش بصری و در نتیجه بیشتر دیده شدن به کار برد از قبیل فرم , رنگ , تصویر سازی و اسم.

 

برندینگ: با ایجاد تفاوت

بسته بندی محصول امضای شرکت تولید کننده یا تامین کننده آن محصول پای آن است. بسته بندی می تواند در شناخته شدن هر چه بیشتر برند کمک بزرگی کند تا آنجا که مخاطب تنها با دیدن بسته بندی تشخیص بدهد شی مورد نظر تولید کدام شرکت  و کارخانه است. این موضوع در مورد بسیاری از صنایع غذایی و الکرتیکی صادق است.

 

ویژگی های یک بسته بندی استاندارد در صنایع دستی

صنایع دستی ایران معمولا اشیایی هستند که مواد اولیه آن ها به دلیل سختی در حصولشان قیمت بالایی دارند. مثلا :

گلیم

ظروف فیروزه کوبی

شال های پته دوزی

ظروف میناکاری

و …

از این رو بسته بندی هایی که برای آن ها طراحی می شود باید دارای ویژگی هایی متاسب با ارزش آن ها باشد، که در ادامه به آن ها می پردازیم.

تناسب با ماهیت کالا و زینت بخشی به محیط

اگر کالایی که ارائه می دهیم کالایی اصیل و سنتی یا هنری باشد بسته بندی آن نیز باید در همین راستا طراحی شده باشد. نمی توان برای محصولی فرهنگی از بسته بندی مشابه بسته بندی کالای دیجیتال استفاده نمود. مثلا در این گونه بسته بندی ها می توان از چوب و پارچه ترمه یا دیگر منسوجات سنتی و اصیل استفاده کرد تا عاملی باشد بر زیباتر دیده شدن محصول تا در بیشتر مواقع بتوان کالا را با خود بسته بندی اش برای زینت بخشیدن به محیط اطراف مان استفاده کینم. مثلا از بسته بندی های ویترینی استفاده شود و یا بسته بندی هایی که با پارچه های شکیل و اصیل طراحی شده اند

استحکام: محافظ بودن

از آنجا که صنایع دستی جزء کالاهای هنری و با ارزش به شمار می روند، به همین دلیل باید در  طراحی بسته بندی آن ها به دنبال ایمنی محصولی که قرار است در آن جای بگیرد باشیم. مثلا ظروف سفالی شکنندگی بالایی دارند و یا اگر ظروف میناکاری متحمل ضربه محکمی شوند امکان آسیب دیدن مینا یا همان لعاب شان وجود دارد. پس بسته بندی باید به گونه ای طراحی شود تا محصول در آن ثابت بماند؛ و البته گفتنی است در عین حال که باید مستحکم باشند می بایست در وزن آن ها نیز دقت شود تا وزن زیاد آن آزاردهنده نباشد.

قابلیت حمل و چیدمان

شاخصه دیگری که باید به آن توجه شود قابلیت حمل محصول است. بسته بندی باید کمکی باشد به افزایش این قابلیت و نه پیچیده کردن این موضوع. از آنجا که معمولا کالا ها در قفسه فروشگاه ها نگهداری می شوند این بسته بندی ها باید گونه ای طراحی شوند که نگهداری و چیدمان  آنها در این قفسه ها و یا حتی قفسه های کتاب در مکان های اداری سهل و ممکن باشد.

سازگاری با محیط زیست

هر تجارتی باید خود را در قبال جامعه مسئول بداند و عهده دار “مسئولیت های اجتماعی” شود.  تولید محصولاتی که با محیط زیست سازگاری دارند از جمله مسئولیت های اجتماعی هر کسب و کار تولیدی ای است. این مسئولیت به ویژه در بخش صنایع دستی بار سنگین تری بر دوش متولیان آن می گذارد زیرا حمایت از صنایع دستی حمایت از فرهنگ و سنت است و از شاخصه های هر فرهنگ والایی حفاظت از محیط زیست می باشد. بدین منظور در طراحی بسته بندی صنایع دستی می توانیم از چوب و پارچه که قابلیت بازیافت دارند استفاده کنیم و از به کار بردن پلاستیک خودداری نماییم.

 

زیلوبافی

زیلوبافی صنایع دستی میبد یزد

 

زیلوبافی چیست؟

نام شهر میبد یزد که می آید، زیلوبافی به عنوان سوغات اصیل این شهر به ذهن خطور می کند. زیلو از زیرانداز های مناطق  روستایی و کشاورز نشین یزد می باشد. این دست بافته که بیشتر در مناطق گرمسیری ایران مثلا حاشیه کویر و جنوب کشور به عنوان زیرانداز استفاده می شود، نقطه مقابل گلیم قرار می گیرد. زیرا جنس آن گیاهی و از پنبه می باشد و مناسب مناطق کشاورز نشین است در صورتی که گلیم از پشم گوسفند بدست می اید که مختص زندگی دامداری و مناطق سردسیر می باشد.

استاد کار زیلو باف معمولا نقوش آن را که بیشتر نقوش هندسی هستند، به صورت ذهنی بر دار زیلوبافی پیاده می کند. رنگ هایی که در زیلوبافی به کار می روند به ۳ رنگ محدود می شوند و اگر رنگی غیر از این ها باشد از رنگ های سنتی آن نیست. این رنگ ها تماما گیاهی هستند که از روناس ( برای تهیه رنگ قرمز)، نیل ( باری تهیه رنگ آبی)  و پوست گردو ( برای تهیه رنگ قهوه ای) در ساخت آن ها استفاده می شود. این رنگ ها مقاومت بالایی دارند در برابر اشعه نورخورشید در مناطق کویری به خوبی دوام می اورند.

تنوع محدود رنگ ها در زیلوبافی

تنوع محدود رنگ ها در زیلوبافی

انواع زیلو

۱: زیلو های آبی و سفید بیشتر در مساجد و سایر مکان های مذهبی استفاده می شوند.

۲: زیلو های آبی و گلی که برای مصرف خانگی استفاده می شود که اصطلاحا به آن ها جوهری گفته می شود.

۳: زیلو های نفتال که دارای رنگ های سبز و گلی هستند که مرغوب ترین در نوع خود به شمار می رود.

 

پیرامون واژه زیلو

آن گونه از خود واژه زیلو بر می آید و با توجه به برخی گفته ها واژه زیلو برگرفته از واژه “زیرو” است. یعنی چیزی که زیر پا قرار می گیرد، به اصطلاح فرش زیر پا. اما در لغت نامه هایی که مورد بررسی قرار گرفتند فقط به خود زیلو به عنوان زیرانداز اشاره شده است. به عنوان مثال در لغت نامه دهخدا  نوشته شده است “زیلو، پلاس و گلیم راگویند و آن را شطرنجی نیز خوانند.” اما آن چه بدیهی است تفاوت فاحش میان گلیم و زیلو است زیرا این دو از بُن ( مواد خام) با هم متفاوت اند. و شباهت آن ها تشکیل شدن شان از گره و گاهی ذهنی بافی آن ها است.

نمونه ای از زیلوهای میبد

نمونه ای از زیلوهای میبد

تاریخچه زیلوبافی

از زمانی که کشاورزان به برداشت پنبه در زمین های کشاورزی روی آوردند. پس از آن عده ای به ریسیدن آن ها و استفاده از “نخ” روی آوردند.  این نخ ها که به قطر های گوناگون تولید می شود در بافت بسیاری که پارچه ها و زیرانداز ها به کار برده شد.

قدیمی ترین زیلویی که در حال حاضر در ایران موجود است  قطعه ای است که در مسجد جامع میبد قرار دارد. این زیرانداز در سال ۸۰۸ هجری قمری یعنی حدود ششصد سال پیش بافته شده است.  این بخش از صنایع دستی ایرانی نه تنها به عنوان یک هنر بلکه به عنوان یک صنعت که در سالیان گذشته صدها خانواده در میبد از آن امرار معاش می کردند، روزگاری رونق بسیار خوبی داشت که در سال های اخیر تعداد افرادی که هنوز به این هنر – صنعت اشتغال دارند از تعداد انگشتان دست نیز کمتر است.

استاد شریف زاده در کارگاه زیلوبافی- شهرستان میبد

استاد شریف زاده در کارگاه زیلوبافی- شهرستان میبد

زیلوبافی نشانه ساده زیستی و زندگی روستایی است و همیشه از زیبایی خاص خود برخوردار است. در کنار رنگ ها، این زیرانداز دست بافته، از نقوش ساده نیز بهره می برد. همه این سادگی ها دست به دست هم داده اند تا زیلو به عنوان مناسب ترین زیر انداز در مساجد و مکان های زیارتی باشد. زیرا سادگی آن با ساده زیستی بزرگان دین اسلام همخوانی دارد؛ و این فلسفه ی “زیبایی در سادگی” است که مساجد ایران را خاص و دیدنی می کند.

تشخیص میناکاری مرغوب

راه‌های تشخیص میناکاری مرغوب

روش‌های تشخیص میناکاری مرغوب

همیشه تشخیص میناکاری مرغوب از دغدغه های خریداران صنایع دستی و ظروف میناکاری بوده است. تشخیص کیفیت برخی اقلام به دلیل همه گیر بودن، مثلا خرید روزانه، ماهانه و حتی سالانه، بسیار ساده تر شده است؛ اما کالا هایی وجود دارند که بدلیل آن که شناخت کافی در مورد آن ها وجود ندارد، نمی توان در مورد کیفیت و مرغوبیت شان به درستی تصمیم گرفت.

صنایع دستی ایران نیز از این قاعده مستثنا نیستند. هر ایرانی باید نسبت به این میراث گرانبها تعهداتی داشته باشد که حداقل آن داشتن “شناخت” نسبت به این دست از اجناس است. میناکاری یکی از همین محصولات است که اکثر مردم از جنس و نحوه تولید آن اطلاع چندانی ندارند. هر فرد که تمایل به خرید یک ظرف میناکاری دارد برای تشخیص میناکاری مرغوب باید نسبت به موارد زیر توجه داشته باشد:

جنس و ظاهر ظروف میناکاری

به محض اینکه یک ظرف میناکاری را در دست می گیرید، دست تان با سردی مس آشنا می شود و متوجه وزن آن می شوید. اگر مس به تناسب اندازه ظرف خیلی کم وزن بود، آن ظرف از قیمت پایین تری باید برخوردار باشد و البته خریدار باید از عواقب آن مثلا دِفُرم شدن آگاه باشد.

بعد از ان فرد باید روی سطح کار دست بکشد. مینا باید کاملا صاف و براق یا به اصطلاح شیشه ای باشد. اگر سطح کار زبر بود یعنی لعاب مینا روی ظرف در کوره به دلیل دمای بیش از حد آن یا ماندن ظرف در کوره بیشتر از زمان مورد نیاز، سوخته است.  استفاده از رنگ های نامرغوب نیز می تواند دلیل دیگری برای زبری سطح کار باشد.

 

رنگ و نقوش میناکاری

همانگونه که گفته شد در میناکاری از نقوش سنتی مانند اسلیمی، ختایی، گل و مرغ و ترکیب این ها استفاده می شود. هر کار هر چقدر ظرافت طراحی و تنوع رنگی ان بیشتر باشد از ارزش مادی برخوردار خواهد بود. حتی گاهی برخی از کار ها به خاطر استفاده از رنگی خاص مانند برخی زیرمجموعه های رنگ قرمز یا ارغوانی قیمت بیشتری خواهد داشت؛ زیرا در تولید این رنگ ها از پودر طلا استفاده می شود.

 

نمونه ای از نقش و نگار ظروف میناکاری

نمونه ای از نقش و نگار ظروف میناکاری

 

شناسنامه دار بودن محصولات میناکاری

هر کالای معتبری که ما در بازار خریداری می کنیم شناسنامه دارد. این شناسنامه شامل توضیحاتی در مورد محصول، سازنده آن و البته گارانتی است. ظرف میناکاری شده نیز باید شناسنامه داشته باشد تا بدانیم از کجا آمده به دست چه کسی یا چه مجموعه ای و یا تحت عنوان چه نام تجاری ای تولید شده است و کدام مجموعه نسبت به کیفیت آن پاسخگو خواهد بود.

تمامی موارد گفته شده در این مقاله جهت آشنایی هر چه بهتر هر ایرانی با این هنر چند هزار ساله و اصیل ایرانی است تا در مواقع احتیاج یا خرید بتواند با ذهنی روشن و مطلع بهترین و با کیفیت ترین اثر را خریداری نماید تا ادای دینی کنیم به این هنر ایران زمین.

 

در بلاگ صنایع دستی کلوت مقاله ای با عنوان میناکاری را بشناسیم نگارش شده است که می توانید مطالعه نمایید.

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان

چرا شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان مهم است

شناخت گلیم شیرکی پیچ سیرجان برای آن دسته از افرادی که علاقه به صنایع دستی و گلیم دارند بسیار مفید است همیشه شخصی بهترین خرید صنایع دستی را دارد که خود قدرت شناخت آن را داشته باشد، تصور کنید شما با هدف خرید گلیم شیرکی پیچ به سمت بازار می‌روید اگر اطلاعاتی از انواع طرح های گلیم، جنس گلیم، وزن گلیم و… نداشته باشید به طور یقین در هنگام خرید مشکلی برای شما وجود می آید مگر اینکه از فروشگاههای صنایع دستی معتبری خرید خود را انجام دهید.

خرید در بازار قالی و گلیم

وارد خانه هر ایرانی که شوید، قطعا قطعه ای فرش، گلیم، جاجیم و یا نوعی از زیر انداز پرزدار و بدون پرز را خواهید دید. اکثر ایرانی ها نسبت به فرش یا همان قالی شناخت نسبتا خوبی دارند و هنگام خرید به جنس، نخ استفاده شده، تراکم گره ها، نقوش قالی و … توجه ویژه نشان می دهند.

اما در این بین افرادی هستند که تفاوت بین گلیم و قالی و جاجیم و … را نمی‌دانند. پس هنگام خرید امکان دارد جاجیم را به عنوان گلیم خریداری نمایند. خود گلیم به تنهایی بسته به مکانی که از آن می آید، جنس تار و پود و چله و نقوش انواع متفاوتی دارد. قبل از هرچیز باید بدانیم گلیم چیست.

گلیم چیست؟

گلیم نوعی بافت بدون پرز است که از تار و پود تشکیل شده است و مانند قالی گره و پرز بلند ندارد و آن را بافته ای تخت و پودنما می‌نامند. جنس اصلی آن پشم بز یا گوسفند است. در بافت گلیم هرچه نخ نازک تر و لطیف تر باشد محصول بافته شده مرغوبیت بیشتری دارد از این رو در گلیم هایی که از کرک (پشم ناحیه زیر گردن یا زیر بغل گوسفند) و یا از پشم مرینوس استفاده شده باشد آن گلیم از کیفیت بسیار بالاتری برخوردار است.  در این مقاله قصد داریم تا هر چه بیشتر با یکی از مرغوب ترین انواع گلیم یعنی گلیم شیرکی پیچ سیرجان آشنا شویم.

 

گلیم شیرکی پیچ سیرجان را بهتر بشناسیم

گفتیم که شاخصه اصلی تمام گلیم‌ها این است که از تار و پود تشکیل شده اند و مانند قالی پرز ندارند. اما گلیم در ایران خود زیرمجموعه های زیادی دارد مانند گلیم هرسین، گلیم لری، گلیم ایل شاهسون و … مسئله ای که گلیم ها از هم جدا می کند و نام های گوناگونی به آن ها می دهد، مربوط به مکانی است که از آن بر می آیند و البته نوع بافت و نقوش آن ها؛ و زمانی که مکان جغرافیایی متفاوت باشد تفکر و سبک زندگی مردمان آن ناحیه نیز متفاوت خواهد بود. این تفاوت های باطنی و ظاهری مناطق گوناگون بر نقوش ذهنی اجرایی شان بر دست بافته ها و همینطور جنس تار و پور و چله ای که به کار می برند نیز تاثیر می گذارد.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست زیرانداز هایی است که اغلب و بر طبق عادات سنتی ذهنی بافی می شود؛ به این معنا که هنرمند بافنده از نقشه برای انداختن نقوش استفاده نمی کند.

در ادامه می خواهیم هرچه بیشتر با جنس، نحوه بافت و نقوش گلیم شیرکی پیچ آشنا شویم.

گلیم ایرانی

گلیم ایرانی

جنس و بافت گلیم شیرکی پیچ

هرکه اندکی با گلیم آشنا باشد می داند که تار و پود گلیم از پشم است، و این پشم را از چهارپایانی چون گوسفند و بز می چینند؛ و البته باید به این امر آگاه باشیم که گلیم مانند قالی پرز ندارد. این مشخصه ها مربوط به تمام گلیم هاست. چیزی که گلیم های متفاوت را از هم جدا می کند نقوش و نحوه ی بافت آن ها است.

گلیم شیرکی پیچ سیرجان از آن دست گلیم هایی است که نام آن به دلیل بافت منحصر به فردش بر آن گذاشته شده است. برخلاف سایر گلیم ها که نام ایل و شهر خود را به خود می گیرند. دلیل این نام گذاری (شیرکی پیچ) نیز تاباندن خامه رنگی به دور نخ های تار (چله) است که در گویش عشایر به آن گلیم پیچ نیز گفته می شود. نام شیرکی پیچ از آن رو توسط عشایر بر آن گذاشته شده است که شریکی پیچیدن ۲ تار با هم گره ها را تشکیل می دهد. البته عده ای بر این باورند که دو نفر به طور شریکی این گیلم را می بافند تا استحکام آن بیشتر شود.   در گلیم شیرکی پیچ بر خلاف سایر گلیم ها پود تنها نقش اتصال تار ها را دارد و نقشی در ایجاد نقوش گلیم ندارد.

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

بافت ریز و گره های متراکم در گلیم شیرکی پیچ سیرجان

نقوش گلیم شیرکی پیچ

برخلاف دیگر گلیم های ایرانی که تنها از نقوش هندسی بهره می برند، در گلیم های شیرکی پیچ علاوه بر نقوش هندسی ظریف، از نقوش گِرد ماننده منحنی ها و گل ها استفاده می شود تا هرچه بیشتر بر زیبایی این گلیم بیافزاید. حاشیه های گلیم شیرکی پیچ اغلب متشکل یک شکل هندسی مکرراند که بین دو خط موازی قرار دارند و دور تا دور کار کشیده می شوند. متن گلیم اگر کل کار راه راه نباشد، می تواند دارای یکی از گل های زیر باشد:

گل طرح کشمیری

موسی خانی

سماوری

حشمتی

گلدانی یا درختی

 

اما بیشتر گلیم های شیرکی پیچ موجود دارای طرحی راه راه یا شبیه محرمات هستند. یعنی شامل ردیف های عمودی یا افقی می  باشند که در هر ردیف ریز نقش های سنتی گلیم موجود است. این ردیف ها می توانند در حالتی متقارن در دو سوی گلیم تکرار شوند و یا هر ردیف تنها یک بار اجرا شود.

 

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

طرح راه راه در گلیم شیرکی پیچ سیرجان یا به اصطلاح برخی بومیان گلیم سوزنی

گلیم فرش چیست

گاهی بافندگان گلیم و قالی را با هم می آمیزند و حاصل آن هنری به نام گلیم فرش می شود. از آنجا که قالی بافتی پرزدار و گلیم بدون پرز است، گلیم فررش ها معمولا نقش برجسته هستند که زیبایی منحصر به فردی دارد. حال اگر این زیرانداز تلفیقی، از گلیم شیرکی پیچ . قالی کرمان به دست آمده باشد زیبایی آن به دلیل ریز بافت و نقش بودن دو چندان خواهد شد.

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

گلیم فرش سوزنی. تلفیقی از گلیم شیرکی پیچ و قالی

شاخصه های ظاهری گلیم شیرکی پیچ برای تشخیص

زمانی که به بازار گلیم برای خرید می‌روید، اول از همه چیز باید گلیم را بشناسید و سپس با انواع آن آشنا باشد. (در بلاگ صنایع دستی کلوت مقاله ای در مورد هنر گلیم بافی نوشته شده که میتوانید آن را هم مطالعه نمایید).

اما چگونه می توان گلیم شیرکی پیچ را شناخت؟

نقوش ظریف و پرکار

در نگاه اول معمولا گلیم های شیرکی پیچ دارای نقوشی پُر و ریز هستند. گلیم های شیرکی پیچ دارای جزییات زیادی هستند و بیشتر شان از طرح های تلفیقی برای جزئیات استفاده می کنند. بافت گلیم سوزنی ریز و یکنواخت است و در پشت آن  می توان گره ها را مشاهده کرد. گلیم شیرکی پیچ برخلاف دیگر گلیم ها پودنما نیست و در پشت آن می توان تمام پود ها را دید.

وزن  و تراکم

هنگامی که گلیم را در دست می گیرید وزن آن برخلاف جاجیم یا دیگر گلیم ها، تقریبا مانند قالی زیاد است. این نوع گلیم تنها گلیمی در جهان است که به صورت متقارن و گره دار بافته می شود.  گلیم شیرکی پیچ بر خلاف جاجیم یا مثلا گلیم شاهسون دو رو نیست و بیشتر به عنوان زیرانداز استفاده می شود. در حالی که آن هایی که دو رو هستند معمولا از بافتی سبک تر برخوردارند تا از آن ها بتوانند به عنوان رو انداز و یا کیف و … نیز استفاده کنند.

جنس و رنگ

تمام گلیم های شیرکی پیچ از پشم مرغوب تولید می شوند. بعضا مشاهده می شود آن ها از جنس کُرک می باشند. گفتنی است به نرم ترین قسمت پشم گوسفند که پشم زیر گردن و بغل آن است کُرک گفته می شود. که لطافت زیادتری دارد.

همیشه در خرید گلیم یا هر کالای دیگری باید بدانیم بافنده یا فروشنده کیست؟ آیا کیفیت کالای خود را تضمین می کند ؟ پس بهتر از فروشگاه ها و یا شرکت های معتبر که در این زمینه فعالیت می کنند خریداری کنید تا همواره پاسخگوی نیاز شما باشند.

 

 

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

وَرنی بافی چیست؟

در مناطق ارسباران آذربایجان زیر انداز هایی بافته می شود که از نظر بافت و طرح و نقش بین گلیم و قالی قرار می گیرد. این گونه بافته ها هم سبکی گلیم را دارد و هم ظرافت قالی را. در وَرنی بافی (یا سوماک) نیز به مانند گلیم بافی از گره استفاده نمی شود و این در هم تنیدن تار و پود است که نقوش را به وجود می آورد. وَرنی بافی به سبک پود پیچی یعنی گذراندن پود اصلی از تار و پیچش نخ به دور نخ‌های تار شکل گرفته و نقش می‌پذیرد. ورنی به دلیل استفاده از گره پرزدار در بافت آن جز گلیم و از لحاظ طرح، نقشه و شکل ظاهری مشابه قالی است.

 

این نوع زیرانداز بر روی دار به صورت عمودی توسط زنان و دختران عشایر ایل شاهسون یا سایر ایلات مناطق ارسباران در فصل قشلاق ( که افراد کار کمتری در بیرون دارند) بافته می شود وجنس آن معمولا از پشم بز و گوسفند است و گاهی از ابریشم نیز در بافت ان استفاده می شود.

رنگهای وَرنی

لاکی

سرمه ای

سفید پیازی

آبی روشن

کاربرد ورنی

پشتی

پادری

قالیچه

کناره قالی خورجین

جوال

تهیه جل اسب

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

وَرنی بافی صنایع دستی آذربایجان

تاریخچه ورنی بافی

برخی پیشینه ورنی بافی را مربوط به منطقه قفقاز و برخی دیگر منطقه مربوط به منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان می دانند. با این حال نمی توان تاریخ و مکان دقیقی را مبدا زمانی و مکانی ورنی بافی دانست. اما تحقیقاتی که در ایران انجام گرفته است، ورنی بافی در ایران را مربوط به یک صد سال اخیر در منطقه ارسباران آذربایجان می دانند. بومیان این منطقه نیز اذعان دارند که مرکز ورنی بافی منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان بوده است و عشایر طی رفت و آمد های خود بین  شمال و جنوب رود ارس این هنر-صنعت را با خود به ایران آورده اند؛ و این هنر در بین عشایر ارسباران و دشت مغان رواج یافت.

 

نقوش در ورنی بافی

نقوش به کار رفته در دست بافته های سنتی معمولا بر گرفته از محیط اطراف بافنده و یا اعتقادات و رویاهایش (یا همان خواسته هایی که از خدای خویش طلب داشت) بوده است. در ورنی بافی نیز این چنین است.  در ورنی بافی های ایلات آذربایجان نقش حیوانات و پرندگان بصورت هندسی و ساده شده دیده میشود و این نقوش به تصاویر حیواناتی که روی سفال های پیش از تاریخ این منطقه دیده می شود، شباهت بسیار دارد.

 

قسمت های مختلف ورنی

بنا به گفته کارشناسان این زمینه از هنر، هر ورنی معمولا از سه بخش تشکیل شده است. بخش اول حاشیه:  معمولا دست بافته هایی که به عنوان زیرانداز بافته می شوند دارای یک حاشیه هستند که کل کار را به اصلاح قاب می کند یا در یک چارچوب مشخص قرار می دهند. ورنی بافی نیز از این قاعده مستثنا نیست. در ورنی بافی حاشیه حدود ۲۰ درصد از کار را می پوشاند.

بعد از آن نوبت به متن اصلی کار می رسد. متن اصلی شامل فضای داخلی محصور در قاب می شود که در قلب خود بخش سوم یعنی ترنج را نگاه می دارد. ترنج ها معمولا اشکال هندسی ای نظیر دایره، بیضی، لوزی و … هستند. گاهی ورنی ها بسته به اندازه و نقشه شانم امکان  دارد ۲ تا ۳ ترنج در خود داشته باشند.

قسمت های مختلف ورنی

قسمت های مختلف ورنی

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری

 

همه ما ایرانی ها بارها و بارها از فروشگاههای صنایع دستی در شهر های مختلف بازدید کرده ایم اما زمانی که در شهر اصفهان از ظروف میناکاری شده بازدید میکنیم به این موضوع فکر میکنیم که این محصول اصل است یا خیر، قبل از خرید باید با مشخصه های مرغوبیت یک ظرف میناکاری آشنا باشیم تا قدرت تشخیص، انتخاب و خرید ظروف میناکاری را داشته باشیم.

خرید صنایع دستی

خرید صنایع دستی

آثار هنری و به ویژه صنایع دستی ایران نیز مانند تمام کالاهای دیگر دارای کیفیتها و قیمتهای گوناگون میباشند؛ خریداران باید قبل از خرید اطلاعاتی از نحوه تولید و شاخصه‌های مرغوبیتشان بدست بیاورند. میناکاری از آن دست هنرهایی است که بسیاری از افراد اطلاع چندانی از جنس و نحوه تولید آن ندارند. در مقاله پیش رو سعی کرده‌ایم تا هرچه بیشتر با این صنعت دستی ارزشمند کشورمان آشنا شویم.

 

 

جنس زمینه در میناکاری

در میناکاری میتوان از فلزهایی چون طلا، نقره، برنج و مس استفاده کرد. امروزه برای میناکاری از فلز مس که قابلیت چکش خواری بالاتری دارد استفاده می‌شود، و البته قیمت مس نیز نسبت به طلا و نقره مسلما پایین تر و به صرفه تر می‌باشد.

وزن مسی که برای ظروف بکار می‌رود باید متناسب با خود آن ظرف باشد. نه خیلی سنگین و نه خیلی سبک که در کوره شکل کامل و بدون نقص خود را از دست دهد. متاسفانه برخی افراد برای کم کردن هزینه تولید از وزن مس کم می‌کنند که البته در شکل نهایی ظرف تاثیر می‌گذارد.

تمیزکاری قبل از لعاب کاری

وقتی زیرکار مشخص شد، هنرمند مس کار باید سطح کار خور را از هر گونه آلودگی و پستی و بلندی بزداید. به گفته کارشناسان حتی اثر انگشت نیز نباید روی آن باقی بماند، زیرا چربی پوست باعث می‌شود لعاب مینا به خوبی روی سطح مس ننشیند. برای نیل به این منظور سطح مس را با نمک و سرکه پاک می‌کنند. آن را با آب می‌شورند و در آخر برای زدودن هرگونه ناخالصی آن را به کمک کمپرسور هوا پاک می‌کنند.

 

لعاب کاری مس

بعد از آن که سطح زیر کار آماده شد نوبت به لعاب کاری می‌رسد. لعاب در میناکاری از سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک، قلع و … تشکیل شده است. بعد از آن که سطح مورد نظر کاملا با لعاب سفید پوشانده شد و حالتی یک دست گرفت ظرف را در گوشه به دور از گرد و غبار می‌گذارند تا کمی خشک شود سپس نوبت به پخت لعاب می‌رسد.

لعاب کاری و پخت لعاب از مراحل مهم در تولید میناکاری اصفهان

لعاب کاری و پخت لعاب از مراحل مهم در تولید میناکاری اصفهان

پخت لعاب ظروف میناکاری

دمای کوره در این مرحله باید ۹۰۰ درجه سانتیگراد باشد. پخت لعاب ۲ تا ۳ دقیقه بیشتر نباید به طول انجامد. اگر بیشتر از این در این دما بماند لعاب می‌سوزد و سطح کار سفید و البته صاف و براق باقی نمی‌ماند. بعد از آن که ظرف لعاب کاری شده سرد شد، رنگ لعاب آن باید براق، شیشه‌ای و کاملا سفید باشد.

 

رنگ و نقوش روی ظرف لعاب کاری شده

حال نوبت به نقاشی با رنگ‌های مینایی یا به اصطلاح رنگ‌های نسوز می‌رسد. رنگ‌های میناکاری از پودر اکسید فلزات تشکیل شده‌اند. در هنر میناکاری رنگ‌های مختلفی وجود دارد که بهتر است برای زیبا‌سازی و همچنین تناسب با درجه حرارت‌های مختلف بعضی از آنها را با هم ترکیب کرد.

رنگ آبی لاجورد

رنگ قرمز مایل به بنفش

رنگ سبز

رنگ زرد

رنگ قرمز ارغوانی

رنگ فیروزه‌ای

رنگ قهوه‌ای

رنگ مشکی

رنگ طلایی

اما اغلب افراد میناکاری اصفهان را به رنگ لاجورد و فیروزه‌ای می‌شناسند.

نکته قابل ذکر در مورد رنگ‌های مینایی این است که در میناکاری رنگ سفید وجود ندارد؛ اگر میناکار در نقوش خود به رنگ سفید احتیاج داشت از همان لعاب زیر کار استفاده می‌کند یا قسمت‌های رنگ شده را با جسم نوک تیز خراش می‌دهد تا به رنگ سفید لعاب دست پیدا کند.

تهیه رنگهای میناکاری

برای تهیه این رنگ‌ها امروزه از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌شود. در حالی که در گذشته از رنگ‌های گیاهی استفاده می‌شد. برای تهیه‌ی رنگ قرمز از طلای حل شده به اضافه‌ی براکس و کربنات سدیم، برای تهیه‌ی رنگ سبز از مس به اضافه‌ی کرومات سرب و برای تهیه‌ی رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع و در هر صورت برای شفافیت لعاب‌ها از اکسید قلع استفاده می‌شود.

طرح های ظروف میناکاری

نقوش در ظروف میناکاری شده معمولا از یک قاعده و الگو پیروی می‌کنند. طرح و نقشی که در میناکاری به کار برده می‌شوند عموما نقوشی سنتی‌ مانند:

اسلیمی

ختایی

مرغ و ختایی

گل و مرغ

اسلیمی-ختایی

چهره ها

ابنیه تاریخی و مذهبی

 

برخی از آنها پر کارتر و برخی از حجم نقوش سبک‌تری برخوردارند بدیهی است که هر چه نقوش بکار برده شده پیچیده‌تر باشد، نتیجه کار ارزش مادی بیشتری پیدا می‌کند زیرا استاد کار وقت بیشتری برای آن صرف کرده است.

بشقاب میناکاری با نقوش اسلیمی و ختایی (گل های قرمز)

بشقاب میناکاری با نقوش اسلیمی و ختایی (گل های قرمز)

بشقاب مینا کاری با نقاشی گل یا اصطلاحا گل پرداز

بشقاب مینا کاری با نقاشی گل یا اصطلاحا گل پرداز

شناسنامه محصول میناکاری

در همه حال و در همه دوران این پدید آورنده‌ی یک اثر هنری است که به آن هویت می‌بخشد. اگر خالق یا تولید کننده یک اثر مشخص نباشد از ارزش مادی و معنوی آن قطعا کاسته خواهد شد. میناکاری نیز که از هنر های اصیل ایران زمین است از این قاعده مستثنا نیست؛ هر اثر هنری بی نام و نشان، در اینجا همان هنر میناکاری، روزی دست مایه کپی برداری و فراموشی می‌شود.

طرح ها و نقش‌های میناکاری که در بازار صنایع دستی به وفور پیدا می‌شوند اغلب کپی شده‌اند و هنرمندِ خالق یا شرکت تولید کننده آنها مشخص نیست.

بدیهی است مانند تمام محصولات هنری و غیر هنری دنیا، محصولاتی که تحت عنوان یک برند یا نام تجاری معتبر به بازار ارائه می‌شوند برای عموم مردم قابل اطمینان تر خواهند بود.

 

هنرمند مینا کار در حال کار بر روی بشقاب میناکاری طرح گل و مرغ

هنرمند مینا کار در حال کار بر روی بشقاب میناکاری طرح گل و مرغ

 

آیا شما میناکاری مرغوب را میتوانید تشخیص دهید؟ با مطالعه مقاله راه‌های تشخیص میناکاری مرغوب میتوانید ظروف میناکاری مرغوب را از نا مرغوب شناسایی نمایید.

هنر سفالگری را بشناسیم

هنر سفالگری

می توان گفت سفالگری و ساختن ظروف با سفال و سرامیک یکی از قدیمی ترین صنایع دستی بشر است؛ گواه این ادعا نیز آثار باقی مانده از ظرفی سفالی در جنوب کشور چین است که محققان عمر آن را به حدود ۱۹ الی ۲۰ هزار سال تخمین زده اند. سوختگی های روی این ظروف بیانگر این گمانه است که آن ها از این ظروف برای پخت پز استفاده می کردند و نه برای نگهداری از مواد غذایی یا هرچیز دیگر.

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به 20 هزار سال پیش

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به ۲۰ هزار سال پیش

تاریخچه سفالگری

سفال روایتگر تاریخ مردمان هر سرزمین است و سبک زندگی آن ها را بر خود ثبت کرده است. سفالگری در ایران بنا بر یافته های از شوش و ری و کاشان و دامغان و تل بگوم، نزدیک تخت جمشید و تپه سیلک نشان می دهد ایرانیان نیز از دیرباز از سفال و سرامیک استفاده می کرده اند. گفتنی است یافتن سفال در جستارهای باستان شناسی هر منطقه نشانه وجود تمدن در آن جاست و آن را می توان به اصطلاح کتاب تاریخ نام نهاد.

بر اساس یافته های سفالین در چهار منطقه اصلی در سفالگری پیش از تاریخ که شامل کوههای زاگرس (لرستان)، جنوب دریای خزر (گیلان و مازندران) شمال غرب (آذربایجان) و جنوب شرق (سیستان و بلوچستان) می شود نشان می دهند که عمر سفالگری در ایران به حدود ۸ هزار سال پیش از میلاد می رسد. از هزاره پنجم پیش از میلاد، ساکنان تپه سیلک، تپه حصار، تپه گیان و دیگر تپه های باستانی، به ساخت ظروف سفالین منقوش می پرداختند.

اما مهم ترین تحول در صنعت سفال گری استفاده از چرخ برای ساختن ظروف هرچه ظریف تر بود که ان را مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد نسبت می دهند. گفته می شود قدیمی ترین چرخ سفالگری و کوره پخت در شوش پیدا شده است.

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

همواره در سفالگری از تعداد محدودی از انواع خاک استفاده می کرده اند که شامل : اولیه مثل کائولین، خاک سفید، و خاک آستون ور که برای ساخت سرامیک به کار می روند و خاکهای ثانویه مثل رس که برای ساخت سفال به کار می رود.

درباره واژه سفال و سفالگری

پیش از همه چیز به تعریفی که از سفال در لغتنامه دهخدا آمده است می پردازیم: ” سفال   به گیلکی «سوفال » . معروف است که ریزه ی کوزه سبوی شکسته باشد. (برهان ). آوند گلی و خزف . (غیاث ). اسم فارسی خزف است . (تحفه ی حکیم مومن ). گل پخته . (الفاظ الادویه ) : و بام خانه هاشان [ خانه های طبرستان ] همه سفال سرخ است . (حدود العالم ).”

سقف های سفالین در شمال ایران

سقف های سفالین در شمال ایران

برخی ریشه کلمه سفال را در سانسکریت و هم ریشه با کلمه سفاپ/ شفاپ /شفاف می دانند که همان کریستال است و پسوند “ال” را پسوند ابزار ساز گویند همان که در واژه “چنگ+ال” آمده است.  اما به عبارت امروزی ظروف ساخته شده از گل و پخته شده در کوره را سفال گویند.

 

انواع سفال 

در سفال سازی شیوه های گوناگونی وجود دارد که در اینجا به معرفی آن ها می پردازیم. در شیوه های نخست ساخت ظروف سفالین فقط از دست استفاده می شد. که آن نیز به سه بخش مختلف تقسیم می شود.

اولین روش را روش انگشتی یا pinch می گویند. این گونه ظروف و اشکال سفالین، تنها از ارتباط گِل و دست به وجود می آیند.

سفال به روش انگشتی/فشاری یا pinch

سفال به روش انگشتی / فشاری یا pinch

 

روش فیتیله ای یا coil است که از لوله کردن گل به اشکال گوناگون و چسباندن آن ها به هم پدید می آید.

سفال به روش فیتیله ای یا coil

سفال به روش فیتیله ای یا coil

 

روش ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

بعد از آن که از چرخ برای سهولت در امر ساخت ظروف سفالی به کار برده شد خاصیت زیبایی و ظرافت نیز بعد از کاربری به ظروف سفالین اضافه شد. حال با این تکنیک می توانستند انواع کوزه ها در اشکال انوازه های گوناگون را بسازند.

تا این جا مواردی که گفته شد از روش های بسیار قدیمی در ساخت سفال بوده اندکه بیشتر جنبه کاربردی در زندگی روزمره داشتند به عنوان ظروف یا ظروفی برای برای حمل مواد دیگر استفاده می شدند.

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به 5هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به ۵هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

روش دیگری که آن هم در ایران باستان تولید و استفاده می شد روش سفال نقش برجسته بود. در این روش هنرمند بر طبق نقشه ای که دارد و یا تنها به صورت ذهنی نقشی را بر روی سفال پیاده می کند و با استفاده از ابزار آن را پرداخت می نماید.

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

کاربرد های سفال

اولین دفعاتی که از سفال  استفاده شد در سبد های گیاهی بود که برای غیر قال نفوذ کردن آن داخل شان را با گل می- پوشانیدند. از آن پس پی بردند که می توانند آن گل را به اشکال دلخواه درآورد . پس کاربرد اولیه و مهم سفال ظرف بودن آن بود. حال آن ظرف در سایز های گوناگون برای مصاورف گوناگون ساخته می شد. یکی از انواع گوناگون ظروف سفالین که در ساخت آن به ظرایف زیبایی شناختی نیز توجه شده است، ریتون می باشد. اولین ریتون های ساخته شده دست بشر سفالین بوده اند که در ایران آن ها را در تپه های مارلیک و سیلک یافت شدند. ریتون مظروفی بود که در آیین های عبادی و مذهبی از ان استفاده می شده است. ریتون ها سر حیوانی دارند و مایعات در آن ها نگهداری می شد.

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

امروزه از سفال به عنوان کالای تزئینی و برای به وجود آوردن فضایی سنتی در منازل و یا اماکن عمومی استفاده می شود. کاربرد سفال امروزه هم به عنوان ظرف های غذاخوری قابل استفاده است و هم به شکل گلدان و تابلو  می تواند باشد.

جایگاه سفالگری در ایران

خوشبختانه سفال به عنوان یکی از صنایع هنری ارزان و البته هنری که یادگیری ان سختی و مشقت فراوانی ندارد، امروزه نیز کاربری و طرفدار دارد و از آن دست صنایعی نیست که در حال فراموشی باشد. تابلو های نقش برجسته و مجسمه های کوچک سفالین از هدایای پرکاربرد در دنیای امروز می باشد. اما یکی از زیباترین جلوه های سفالین شهر این روز ها تابلو های بزرگ سفالین در ایستگاه های مترو تهران است. مهدی عباسی نژاد هنرمند سفال گر کشورمان بسیاری از این تابلو های سفالین ارزشمند ساخته است که در زیر نمونه ای از هنر او را می بینیم.

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

هنرفلزکاری

هنر فلزکاری

 

هنر فلزکاری

هنر فلزکاری به هر اثر هنری ای که از سنگ های معدنی زمین که شامل برنز، طلا، نقره، مس، قلع، آهن و … به دست می آید گفته می شود. البته هنگامی که انسان پی برد که می تواند فلز را ذوب کند با کمک آن آلیاژ های گوناگون ساخت. مثلا مفرغ که آلیاژ مس و قلع است و یا فولاد که آلیاز آهن و کربن می باشد.

انسان همواره ذاتی کمال گرا داشته که این ذات به او کمک می کند تا در همه دوران در پی زیبایی باشد. زمانی که به ظروفی که در گذشته با هنر فلزکاری  درست شده اند نگاه می کنیم پی می بریم که صنعت گرانی که آن ها را ساخته اند تنها به فکر کاربردی بودن آن ظروف نبوده اند و  در پی عناصر زیبایی شناختی نیز در آن ها  می گشته اند.

انواع هنر فلزکاری

هنر فلزکاری گونه های متفاوتی دارد که در گروه های مختلف هنری قرار می گیرند. در ایران هنر های

قلمزنی

دوات گری

جُنده کاری

مشبک فلز

طلاکوبی روی فولاد

از شناخته شده ترین هنر های فلزی می باشند. در ادامه به معرفی هنر قلمزنی و جُنده کاری می پردازیم.

 

قلمزنی

یکی از قدیمی ترین هنرهای فلزی هنر قلمزنی روی فلز است که اکثرا  فلز مس را برای این کار انتخاب می کردند و می کنند. استفاده از مس در ایران به حدود چند هزار سال پیش برمی گردد اما استفاده از چکش برای حکاکی روی آن به اواخر هزاره دوم و یا اوایل هزاره اول پیش از میلاد بر میگردد. قدیمی ترین ظرف قلمزنی شده کشف شده در ایران، جامی است که با توجه به مکان پیدا شدن آن یعنی دره حسنلو (در نقده) به جام حسنلو معروف است. کارشناسان این جام طلایی را ۳۲۰۰ ساله می دانند.

جام طلای حسنلو. متعلق به 3200 سال پیش

جام طلای حسنلو. متعلق به ۳۲۰۰ سال پیش

بر روی این جام نقش خدایگان سه گانه یعنی خدای زمین، خدای آب و خدای خورشید حک شده است.

 

قلمزنی هنر ایجاد نقوش بر روی فلزات است. هنرمند با استفاده از قلم و چکش دست به زایش می زند. این هنر مانند بسیاری دیگر از صنایع دستی ایران در دوران صفویه و در  شهرهای تبریز و اصفهان رونق یافت. از این رو قلمزنی به دو شیوه مشهور است؛ سبک تبریز و سبک اصفهان.  در سبک تبریز برای ایجاد نقوش بر سطح سرد فلز از فشار مچ بر روی قلم و سپس بر روی فلز استفاده می شود. از این رو حکاکی ها در این روش از عمق کم تری برخوردارند. اما در سبک اصفهان از چکش برای فشار آوردن بر روی قلم برای ایجاد نقش استفاده می شود؛ پس نقوش به صورت عمیق بر فلز ایجاد می شوند.

قلمزنی بر نقره. سبک تبریز

قلمزنی بر نقره. سبک تبریز

جُنده کاری یا برجسته کاری

قلمزنی به سه روش انجام می شود. ۱٫ ریزه قلمزنی ۲٫ مشبک کاری و ۳٫ برجسته کاری یا همان جُنده کاری. در جُنده کاری قلمی که استفاده می شود معمولا بدون آج می باشد. در بعضی مواقع برای جُنده کاری قلم از داخل یا همان پشت سطح اصلی با چکش زده می شود و تا برجستگی اصلی ایجاد شود و بعد از آن بر روی آن مراحل بعدی قلمزنی ادامه پیدا می کند. در این نوع از هنر بر روی فلز اثر بزرگ تر بوده و نقوش دُرُشت تر به نظر می رسند.

جُنده کاری

جُنده کاری

تاریخچه هنر فلزکاری

اولین استفاده های انسان از فلز به حدود چهار هزار سال پیش بر میگردد که به آن آخرین دوران نوسنگی نیز می گویند. در ایران استفاده از فلز مربوط به دوران کشف ذوب فلز می شود که به هزاره اول قبل از میلاد می رسد. بدیهی است که استفاده از فلز در ابتدا برای ساخت  ادوات شکار، جنگ و کشاورزی بود که جانشین استخوان و سنگ و چوب و سفال شد که هم از دوام بالاتری برخوردار بود و هم شکل پذیری آن به نسبت مواد قبلی در سطح بهتری است. قدیمی ترین قطعه فلزی یافت شده یک نوع ابزار فلزی نوک تیز است که در خاورمیانه یافت شده است؛ و آن را مربوط به حدود پنج هزار سال قبل از میلاد می دانند.

 

قدیمی ترین شی فلزی کشف شده که ابزاری نوک تیز از جنس مس می باشد

قدیمی ترین شی فلزی کشف شده که ابزاری نوک تیز از جنس مس می باشد