هنر منبت کاری

منبت کاری چیست؟

اگر کمی با منبت کاری آشنا باشید می دانید که منبت به کنده کاری روی چوب می گویند؛ به طوری که طرح مورد نظر روی آن خلق و یا به عبارتی گویا تر رویانیده می شود. از آن جا که طرح های اولیه در منبت کاری بیشتر نقوش گل و گیاه بود، به این کار “منبت” به معنای محل رویش نبات یا گیاه گفته می شود.

 

منبت کاری در دهخدا

دهخدا در فرهنگ لغات خود این چنین نوشته است: ” منبت . رویانیده شده . نقش های برجسته  به شکل گیاه و گل و جز آن که بر روی چیزی نقش کنند و هر آنچه در وی کنده کاری کرده باشند خواه چوب باشد و یا جز آن . به اصطلاح نقاشان و معماران ، نقشی که از زمین خود اندک بلند باشد، چنانکه نقش سکه بر روپیه ، و آن را به فارسی منبت کاری هم می گویند.”

منبت هنری زیبا از چوب

منبت هنری زیبا از چوب

تاریخچه هنر منبت کاری

هر جا که از چوب برای آفرینش هنر استفاده شد، پای مردمان عادی آن دیار به میان می آید. زیرا چوب به عنوان یک ماده ی اولیه ارزان و در دسترس بوده است. می توان نتیجه گرفت که اولین کارهای منبت به دست مردمان عادی صورت گرفته است؛ پس نمی توان انتظار  داشت در به جای مانده های تاریخی اثری از آثار منبت کاران اولیه باشد زیرا هنر دست شان مانند خودشان به فراموشی سپرده شد. اما مطمئنا چه در ایران و چه در خارج از ایران کار روی چوب پیشینه ای چند هزار ساله دارد. زیرا ماده اولیه آن فقط چوب است، ماده ای که در بیشتر نقاط جهان به وفور یافت می شده است؛ و البته ابزار کار پیچیده ای نیز احتیاج نبوده است. تنها ابزاری نوک تیز که بتواند چوب را برش دهد.

تندیسی که در جهان به عنوان قدیمی ترین اثر منبت (در اصل کنده کاری روی چوب)  شناخته شده است بتی است که به shigir idol معروف است. این بت چوبی که دو متر و ۸۰ سانتیمتر ارتفاع دارد حدود ۱۱۰۰۰ سال عمر دارد.

بت شیگیر (shigir idol)

بت شیگیر (shigir idol)

 

منبت کاری در ایران

اما در ایران منبت کاری حال و هوای خاص خود را داشت. منبت در ایران پر است از نقوش برگرفته از طبیعت و عرفان و اسلام. برخی می گویند منبت کاری در ایران قبل از دوران ساسانیان رواج داشته است اما مدرکی به عنوان گواه این ادعا وجود ندارد. قدیمی ترین اثر منبت کاری باقی مانده در ایران در چوبی بزرگ مسجد جامع عتیق شیراز است که مربوط به قرن سوم هجری یعنی حدود ۱۲۰۰ سال پیش است. این در دارای زیرسازی از چوب تبریزی است و روی آن رگه هایی از چوب گردو یافت می شود.

 

یکی از درهای منبت کاری شده مسجد جامع عتیق شیراز

یکی از درهای منبت کاری شده مسجد جامع عتیق شیراز

اساتید برجسته منبت در ایران

مانند بسیاری از هنر های دیگر دوران صفویه دوران اوج و شکوفایی این هنر و هنرمندان مربوط به آن بود اما با ورود به دوره قاجار و نادیده گرفتن هنر و هنر مندان ایرانی این هنر به بوته فراموشی سپرده شد. تا اینکه در اواخر دوران قاجار اساتیدی مانند استاد علی مختاری گلپایگانی (رییس صنایع مستظرفه مدرسه دارالفنون) و استاد احمد صنیعی به تهران آمدند و به تربیت هنرجویانی در رابطه پرداختند.

استاد علی مختاری گلپایگانی در ۱۸ سالگی به تهران آمد و بعد کسب اجازه از استاد کمال الملک در مدرسه دارلفنون به تدریس منبت به شاگردان پرداخت و از این رو به ابقای این هنر کمک کرد.

 

از آثار استاد گلپایگانی (سمت راست گل رز و سمت چپ تمثال استاد کمال الملک)

از آثار استاد گلپایگانی (سمت راست گل رز و سمت چپ تمثال استاد کمال الملک)

سبک های منبت کاری

بنا بر روش های گوناگون ساخت منبت این هنر به سه زیر شاخته تقسیم می شود.

حکاکی

برجسته نمایی

پیکر تراشی

 

منبت به سبک برجسته نمایی

منبت به سبک برجسته نمایی

منبت پیکر تراشی

منبت پیکر تراشی

 

منبت حکاکی

منبت حکاکی

 

  در سبک حکاکی روی چوب به کمک ابزار گود برداری می شود و در نتیجه نقشه و طرح پایین تر از سطح صاف چوب قرار می گیرد. اما در برجسته نمایی طرح مورد نظر گویی که از سطح کار کاملا جداست . سبک دیگری نیز وجود دارد که به پیکر تراشی معروف است. در این سبک زمینه ی صافی دیگر باقی نمی ماند و چوب تماما شکل طرح مورد نظر را می گیرد.

 

چوب مورد استفاده در منبت کاری

استاد منبت کار بنا بر رنگ و جنس کاری که می خواهد بسازد از میان چوب های گوناگون چوب مناسب را انتخاب می کند. در این میان تعدادی از چو بها از بقیه کاربری بیشتری در ساخت آثار هنری منبت کاری دارند.

چوب گردو

چوب گلابی

چوب چنارف نارون

چوب راش

چوب تبریزی

و ….

این چوب ها هر کدام رنگ منحصر به فردی دارند که در آفرینش های هنری کمک قابل توجهی به زیبایی نهایی اثر می کنند.

درتصویر شماره ۸ تلفیقی از هنر منبت با معرق را مشاهده می کنید. در معرق کاری استاد کار تکه هایی از جنس ها و رنگ های گوناگون چوب را در کنار یکدیگر قرار می دهد تا با وجود تفاوت در رنگ و جنس چوب اثر زیبایی و گیرایی بیشتری پیدا کند. در منبت کاری همان گونه که گفته شد روی چوب مورد نظر نقوش حک می شوند که ترکیب این دو هنر آثار فوق العاده ای را خلق می کند .

در تلفیق هنر های معرق و منبت کاری

در تلفیق هنر های معرق و منبت کاری

امروز باید با ترویج فرهنگ حمایت از صنایع دستی به پیشروی این هنر کمک کرد و با ماشینی شدن این هنر مبارزه کرد. منبت کاری همیشه نیاز به استادانی جهت آموزش و از آن هم مهم تر هنرآموزانی جهت یادگیری احتیاج دارد تا زنده بماند.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *