با صنایع دستی چالش تر آشنا شویم

صنایع دستی چالش تر قفل چالشتری

صنایع دستی چالش تر

چالشتر به عنوان یکی از قدیمی ترین مناطق شهرستان شهرکرد و محلی که زمانی مرکز استان بوده است، دارای فرهنگ و تاریخی غنی می باشد. صنایع دستی چالش تر که معروف ترین آن دارای ثبت جهانی است قفل چالشتری است و دیگری قالی چالشتری که نوعی قالی بختیاری می باشد نیز از صنایع دستی معروف این منطقه می باشد.

چالِش تُر کجاست و چه قدمتی دارد؟

چالِش تُر یکی از ناحیه های شهرکرد در استان چهار محال و بختیاری است. این منطقه در زمان حکومت زندیه مرکز استان چهارمحال و بختیاری بوده است و از این و تاریخ غنی ای دارد. در مورد اسم این منطقه دو گمان وجود دارد. اول اینکه ریشه آن را زبان ترکی می دانند؛ از این جهت که چالش به معنای جنگ و “تر” به معنای میدان باشد. “میدان جنگ” بودن این منطقه با توجه به قلعه های دیده بانی در کوه نزدیک به چالشتر امری بعید نمی باشد. و دومین گمانه زنی موجود معتقد است که چالش تر از دو کلمه “چا” و “اشتر” مشتق شده است و به معنای مامن شتران می باشد که البته تاریخ دانان آن را بعید می دانند.

قلعه چالشتر. بنا شده در دوره قاجار

قلعه چالشتر. بنا شده در دوره قاجار

قفل چالشتری

صنعت قفل سازی از صنایع بسیار قدیمی در ایران است که از زمان ساسانیان در ایران رواج دارد؛ اما مانند بسیاری از صنایع و هنر های دیگر این هنر- صنعت نیز در دوران صویه به اوج شکوفایی خود رسید. اما یکی از شگفت انگیز ترین قفل های دست ساز مربوط به منطقه چالشتر شهرستان شهرکرد است که به عنوان قفل چالشتری در ایران و جهان شهرت دارد. در این شهر صنعت قفل سازی از همان زمان صفویه رواج یافت که هم اکنون دارای نشان اصالت یونسکو می باشد که مربوط به استاد “نگهدار خواجه علی چالشتری” می باشد.

نمونه ای زیبا از قفل چالشتری

نمونه ای زیبا از قفل چالشتری

جنس قفل های چالشتری

قفل های چالشتری از جنس های مختلفی ساخته می شود

  • آهن
  • مس
  • برنج
  • فولاد
  • طلا

این گونه قفل ها امروزه جنبه ی تزیینی دارند و برای کلکسیون ها و موزه ها ساخته می شوند و کمتر کسی است که از آن ها به عنوان قفل استفاده کند. علت آن هم رواج قفل های صنعتی هستند در صورتی که قفل های چاشتری که کاملا با دست ساخته می شوند و البته کمتر در ساخت آن ها به عناصر زیبایی شناختی توجه می شود.

تاریخچه قفل‌های چالشتری

بسیاری از قفل های چالشتری هم اکنون در موزه های بزرگ ایران و جهان نگهداری می شوند؛ مانند قفل طلای کعبه که در موزه عربستان نگهداری می شود این قفل اثر استاد عبدالله ریاحی چالشتری است که ۵ کیلو و ۵۰۰ گرم وزن دارد که ایشان در زمان قاجار در سفری که به مکه داشت ، آن را ساخت. جنس آن نیز از طلا، نقره و فولاد است. در این قفل علاوه بر هنر قفل سازی، از هنر های قلمزنی و منبت فلز نیز استفاده شده است.

قفل طلای در کعبه اثر استاد عبدالله ریاحی چالشتری

قفل طلای در کعبه اثر استاد عبدالله ریاحی چالشتری

از دیگر آثاری که در موزه های خارجی یافت می شود می توان به کم وزن ترین قفل جهان اثر استاد “احمد نیکزاد چالشتری” اشاده کرد که حدود ۱٫۵ گرم وزن دارد. از دیگر اثار این استاد فقید در موزه های لندن، هامبورگ و شیکاگو نگهداری می شود.
از دیگر اساتید این عرصه استاد “نگهدار خواجه علی چالشتری” است. ایشان حدود بیست سال است که در این عرصه فعالیت دارند و از شاگردان استاد احمد نیکزاد بودند.
در تصویر زیر دو قطعه از قفل های تزئینی استاد خواجه علی را که هر دو نشان اصالت از سازمان یونسکو دریافت کرده اند را ملاحظه می کنید.
در حال حاضر هنر قفل سازی چالشتر رو به زوال و فراموشی می رود و تنها تعداد کمی از هنرمندان و صنعت گران این عرصه در چالشتر هنوز به این امر اشتغال دارند و بسیار به حمایت احتیاج دارد.

سمت راست قفل مینیاتوری گردن آویز و سمت چپ قفل مینیاتوری

سمت راست قفل مینیاتوری گردن آویز و سمت چپ قفل مینیاتوری

قالی چالشتری

قالی زیراندازی است متشکل از میلیون ها گره که بر خلاف گلیم دارای پرز است و امروزه به آن فرش می گویند. همانگونه که می دانید قالی ایران از شهرت جهانی برخوردار است و در همه دنیا فرش ایرانی ملاک سنجش ارزش سایر فرش هاست. گفتنی است مناطق مختلف ایران قالی های مخصوص به خود را دارند و هر یک با طرح و نقشی متفاوت داستان زندگی مردمان آن محل را بازگو می کنند.

در این میان استان چهار محال و بختیاری یکی از آن مناطقی است که قالی های آن زبانزد خاص و عام است. این استان با تولید انواع دست بافته های پرز دار و بدون پرز جایگاه ویژه ای در این هنر-صنعت دارد. از مناطق بسیار مهم در این استان که مردمانش به قالی بافی شهره اند چالشتر است.
قالی چالشتری با نقوشی بر آمده از ذهن هنرمندان چالشتر دارای قدمتی چند صد ساله است در حای که قالی بافی با نقشه به بیشتر از ۱۸۰ سال تجاوز نمی کند. یکی از مشخصات منحصر به فرد قالی های چالشتری استفاده قالیبافان از رنگ های طبیعی در رنگرزی پشم های ریسیده شده است.

قالی چالشتری با طرح خشتی

قالی چالشتری با طرح خشتی

نقش های قالی چالشتری

قالی چالشتری دارای نقوش و رنگ های زنده و شاداب است و از آن جا که قالیبافان این دیار حتی در این زمان که محصولات و رنگ های شیمیایی به راحتی در دسترس قرار دارند، از رنگ های طبیعی استفاده می کنند، هر چه از زمان بافت آن می گذرد و به اصطلاح بیشتر پا می خورد رنگ های آن جلوه بیشتری پیدا می کند.

حتی روش رنگرزی خامه های این قالی نیز با سایر قالی ها متفاوت است؛ همه جا مرسوم است که خامه ها را در دیگ های حاوی رنگ های طبیعی می جوشانند تا رنگ دلخواه به دست آید، اما رنگرزان چالشتر خامه را در پاتیل های حاوی آب گرم و روناس (یا هر رنگ طبیعی دیگر) به مدت طولانی قرار می دهند در این مدت رنگ خامه ها به رنگی شبیه گلبهی بدل می شود و سپس خامه ها را به آب رودخانه ها یا قنات ها می بندند تا با کمک املاح معدنی و کانی ها رنگ خامه تیره تر شود.

نقوش قالی های چالشتری متنوع است اما همگان قالی چالشتری را به طرح های خشتی آن می شناسند. خشت هایی که هر یک خود حاوی طرح و داستانی جدا است و بیانگر ذوق و سلیقه مردمان این دیار می باشد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *