هنر سفالگری

می توان گفت سفالگری و ساختن ظروف با سفال و سرامیک یکی از قدیمی ترین صنایع دستی بشر است؛ گواه این ادعا نیز آثار باقی مانده از ظرفی سفالی در جنوب کشور چین است که محققان عمر آن را به حدود ۱۹ الی ۲۰ هزار سال تخمین زده اند. سوختگی های روی این ظروف بیانگر این گمانه است که آن ها از این ظروف برای پخت پز استفاده می کردند و نه برای نگهداری از مواد غذایی یا هرچیز دیگر.

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به 20 هزار سال پیش

قطعه های سفالی یافت شده در جنوب چین مربوط به ۲۰ هزار سال پیش

تاریخچه سفالگری

سفال روایتگر تاریخ مردمان هر سرزمین است و سبک زندگی آن ها را بر خود ثبت کرده است. سفالگری در ایران بنا بر یافته های از شوش و ری و کاشان و دامغان و تل بگوم، نزدیک تخت جمشید و تپه سیلک نشان می دهد ایرانیان نیز از دیرباز از سفال و سرامیک استفاده می کرده اند. گفتنی است یافتن سفال در جستارهای باستان شناسی هر منطقه نشانه وجود تمدن در آن جاست و آن را می توان به اصطلاح کتاب تاریخ نام نهاد.

بر اساس یافته های سفالین در چهار منطقه اصلی در سفالگری پیش از تاریخ که شامل کوههای زاگرس (لرستان)، جنوب دریای خزر (گیلان و مازندران) شمال غرب (آذربایجان) و جنوب شرق (سیستان و بلوچستان) می شود نشان می دهند که عمر سفالگری در ایران به حدود ۸ هزار سال پیش از میلاد می رسد. از هزاره پنجم پیش از میلاد، ساکنان تپه سیلک، تپه حصار، تپه گیان و دیگر تپه های باستانی، به ساخت ظروف سفالین منقوش می پرداختند.

اما مهم ترین تحول در صنعت سفال گری استفاده از چرخ برای ساختن ظروف هرچه ظریف تر بود که ان را مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد نسبت می دهند. گفته می شود قدیمی ترین چرخ سفالگری و کوره پخت در شوش پیدا شده است.

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

ظرف سفالین یافته شده در تپه های سیلک مربوط به قرن چهارم پیش از میلاد

همواره در سفالگری از تعداد محدودی از انواع خاک استفاده می کرده اند که شامل : اولیه مثل کائولین، خاک سفید، و خاک آستون ور که برای ساخت سرامیک به کار می روند و خاکهای ثانویه مثل رس که برای ساخت سفال به کار می رود.

درباره واژه سفال و سفالگری

پیش از همه چیز به تعریفی که از سفال در لغتنامه دهخدا آمده است می پردازیم: ” سفال   به گیلکی «سوفال » . معروف است که ریزه ی کوزه سبوی شکسته باشد. (برهان ). آوند گلی و خزف . (غیاث ). اسم فارسی خزف است . (تحفه ی حکیم مومن ). گل پخته . (الفاظ الادویه ) : و بام خانه هاشان [ خانه های طبرستان ] همه سفال سرخ است . (حدود العالم ).”

سقف های سفالین در شمال ایران

سقف های سفالین در شمال ایران

برخی ریشه کلمه سفال را در سانسکریت و هم ریشه با کلمه سفاپ/ شفاپ /شفاف می دانند که همان کریستال است و پسوند “ال” را پسوند ابزار ساز گویند همان که در واژه “چنگ+ال” آمده است.  اما به عبارت امروزی ظروف ساخته شده از گل و پخته شده در کوره را سفال گویند.

 

انواع سفال 

در سفال سازی شیوه های گوناگونی وجود دارد که در اینجا به معرفی آن ها می پردازیم. در شیوه های نخست ساخت ظروف سفالین فقط از دست استفاده می شد. که آن نیز به سه بخش مختلف تقسیم می شود.

اولین روش را روش انگشتی یا pinch می گویند. این گونه ظروف و اشکال سفالین، تنها از ارتباط گِل و دست به وجود می آیند.

سفال به روش انگشتی/فشاری یا pinch

سفال به روش انگشتی / فشاری یا pinch

 

روش فیتیله ای یا coil است که از لوله کردن گل به اشکال گوناگون و چسباندن آن ها به هم پدید می آید.

سفال به روش فیتیله ای یا coil

سفال به روش فیتیله ای یا coil

 

روش ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

سفالگری با تکنیک ورقه ای یا slap

بعد از آن که از چرخ برای سهولت در امر ساخت ظروف سفالی به کار برده شد خاصیت زیبایی و ظرافت نیز بعد از کاربری به ظروف سفالین اضافه شد. حال با این تکنیک می توانستند انواع کوزه ها در اشکال انوازه های گوناگون را بسازند.

تا این جا مواردی که گفته شد از روش های بسیار قدیمی در ساخت سفال بوده اندکه بیشتر جنبه کاربردی در زندگی روزمره داشتند به عنوان ظروف یا ظروفی برای برای حمل مواد دیگر استفاده می شدند.

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به 5هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

قدیمی ترین نقش برجسته سفالین که مربوط به ۵هزار سال پیش می شود/این قطه در جیرفت کرمان یافت شده است

روش دیگری که آن هم در ایران باستان تولید و استفاده می شد روش سفال نقش برجسته بود. در این روش هنرمند بر طبق نقشه ای که دارد و یا تنها به صورت ذهنی نقشی را بر روی سفال پیاده می کند و با استفاده از ابزار آن را پرداخت می نماید.

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

سفالگر ایرانی در حال ساخت کوزه با استفاده از چرخ

کاربرد های سفال

اولین دفعاتی که از سفال  استفاده شد در سبد های گیاهی بود که برای غیر قال نفوذ کردن آن داخل شان را با گل می- پوشانیدند. از آن پس پی بردند که می توانند آن گل را به اشکال دلخواه درآورد . پس کاربرد اولیه و مهم سفال ظرف بودن آن بود. حال آن ظرف در سایز های گوناگون برای مصاورف گوناگون ساخته می شد. یکی از انواع گوناگون ظروف سفالین که در ساخت آن به ظرایف زیبایی شناختی نیز توجه شده است، ریتون می باشد. اولین ریتون های ساخته شده دست بشر سفالین بوده اند که در ایران آن ها را در تپه های مارلیک و سیلک یافت شدند. ریتون مظروفی بود که در آیین های عبادی و مذهبی از ان استفاده می شده است. ریتون ها سر حیوانی دارند و مایعات در آن ها نگهداری می شد.

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

ریتون سفالی به شکل گاو نر یافت شده در تپه مارلیک

امروزه از سفال به عنوان کالای تزئینی و برای به وجود آوردن فضایی سنتی در منازل و یا اماکن عمومی استفاده می شود. کاربرد سفال امروزه هم به عنوان ظرف های غذاخوری قابل استفاده است و هم به شکل گلدان و تابلو  می تواند باشد.

جایگاه سفالگری در ایران

خوشبختانه سفال به عنوان یکی از صنایع هنری ارزان و البته هنری که یادگیری ان سختی و مشقت فراوانی ندارد، امروزه نیز کاربری و طرفدار دارد و از آن دست صنایعی نیست که در حال فراموشی باشد. تابلو های نقش برجسته و مجسمه های کوچک سفالین از هدایای پرکاربرد در دنیای امروز می باشد. اما یکی از زیباترین جلوه های سفالین شهر این روز ها تابلو های بزرگ سفالین در ایستگاه های مترو تهران است. مهدی عباسی نژاد هنرمند سفال گر کشورمان بسیاری از این تابلو های سفالین ارزشمند ساخته است که در زیر نمونه ای از هنر او را می بینیم.

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

تابلو نقش برجسته ضامن آهو اثر مهدی عباس نژاد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *